توسعه هوش مصنوعی و ضرورت اقدام جنوب جهانی

رشد شتابان هوش مصنوعی در سال‌های اخیر بی‌تردید دستاوردی عظیم برای بشریت بوده و تقریباً در تمام عرصه‌های زندگی انسانی نفوذ کرده است. با این حال، این پیشرفت چشمگیر بهایی سنگین داشته است؛ نه فقط از منظر شمول یا حذف برخی جوامع از مدل‌ها، بلکه به‌ویژه از نظر فشار زیرساختی که این فناوری ایجاد کرده است. گسترش مراکز داده در سراسر جهان موجب اعتراض‌های گسترده مردمی شده و در کنار آن، کارهای پرزحمت و تکراری همچون برچسب‌گذاری داده‌ها، تأثیرات روانی مخربی بر کارگران بر جای گذاشته است. این وضعیت ضرورت بازاندیشی در الگوی توسعه در عصر هوش مصنوعی را نشان می‌دهد؛ به‌ویژه زمانی که رقابت میان قدرت‌های بزرگ جهانی شدت یافته و مشارکت مؤثر جنوب جهانی در تعیین اولویت‌های توسعه باید تضمین شود.

افزایش نمایی تقاضا برای مراکز داده از سوی شرکت‌های بزرگ فناوری، نیاز روزافزون به زمین، انرژی و آب را در پی داشته و آن‌ها را به سمت کشورهای جنوب جهانی سوق داده است. در سال ۲۰۲۳، طرح گوگل برای احداث مرکز داده در اروگوئه با مخالفت شدید مردم روبه‌رو شد، زیرا این کشور درگیر بدترین خشکسالی هفتاد سال اخیر خود بود و بخش بزرگی از جمعیت حتی به آب آشامیدنی سالم دسترسی نداشت. در شیلی، از ۲۲ مرکز داده موجود، شانزده مورد در سانتیاگو قرار دارد و همین مسئله فشار شدیدی بر منابع آب و محیط‌زیست وارد کرده است. با وجود تأیید اولیه طرح دوم گوگل در سال ۲۰۱۹، دادگاه زیست‌محیطی سانتیاگو در سال ۲۰۲۴ آن را به دلیل اعتراض‌های جنبش «موزاکات» تعلیق کرد. شرکت‌های آمازون و مایکروسافت نیز با موجی از مخالفت‌های مشابه در این کشور روبه‌رو بوده‌اند. در برزیل نیز پنج مرکز از ۲۲ طرح برنامه‌ریزی‌شده، از جمله پروژه‌ای متعلق به شرکت چینی بایت‌دنس، در شهرهایی با بحران مزمن کم‌آبی احداث می‌شوند. این مشکلات تنها محدود به جنوب جهانی نیست؛ در ایالات متحده نیز بنا بر گزارش «دیتا سنتر واچ»، پروژه‌هایی به ارزش ۶۴ میلیارد دلار به علت مخالفت‌های محلی متوقف یا به تأخیر افتاده‌اند. مرکز داده شرکت XAI در ممفیس و طرح ساخت بزرگ‌ترین مرکز داده اروپا در لندن نیز با اعتراض‌هایی به دلیل آلودگی هوا و تهدید محیط‌زیست روبه‌رو هستند.

بخش دیگری از بهای انسانی توسعه هوش مصنوعی در فرآیند برچسب‌گذاری داده‌ها نهفته است. برای حذف محتوای خشونت‌بار و غیراخلاقی از مدل‌ها، شرکت‌های فناوری کار را به کشورهای دارای نیروی کار ارزان می‌سپارند. شرکت OpenAI از طریق پیمانکار خود، «ساما»، کارگران کنیایی را با دستمزدی کمتر از دو دلار در ساعت به کار گرفت. ماهیت آسیب‌زای این کار سبب شد برخی از کارکنان دچار بحران روانی شوند و «ساما» هشت ماه پیش از موعد قراردادش را با OpenAI لغو کند. در سال ۲۰۲۴ نزدیک به صد کارگر کنیایی در نامه‌ای سرگشاده به جو بایدن شرایط کاری خود را «برده‌داری مدرن» توصیف کردند. در ونزوئلا نیز بحران اقتصادی این کشور را به مرکز برون‌سپاری برچسب‌گذاری داده‌ها تبدیل کرده است و شرکت‌هایی مانند Appen از ناچاری اقتصادی کارگران، بهره‌کشی می‌کنند. چنین استثمارهایی در سراسر جنوب جهانی با دستمزدهای پایین، محیط‌های کاری خطرناک و نبود شفافیت رواج دارد و گاه حتی به کار کودکان منجر می‌شود. هند، که بزرگ‌ترین جامعه فریلنسرهای آنلاین جهان را دارد، از آسیب‌پذیرترین کشورها در برابر این روند است.

هرچند مسئله پیچیده است، راه‌حل‌هایی نیز وجود دارد. ابتکارهایی چون پروژه DeepSeek که بر بهره‌وری محاسباتی تمرکز دارد، یا توسعه مدل‌های زبانی کوچک‌تر که گاه بدون نیاز به زیرساخت ابری کار می‌کنند، می‌تواند مسیر پایدارتری برای آینده باشد. با این حال، شرکت‌های بزرگی چون OpenAI، مایکروسافت و گوگل بیشتر سرمایه خود را صرف گسترش زیرساخت‌های عظیم می‌کنند. برای ایفای نقش مؤثر در توسعه جهانی مبتنی بر هوش مصنوعی، کشورهای جنوب باید بر ایجاد مدل‌های بومی، بهبود قوانین کار و شفاف‌سازی زنجیره‌های تأمین تمرکز کنند. پیشرفت فناوری نباید به بهای کرامت انسانی تمام شود. اجلاس تأثیر هوش مصنوعی که در سال ۲۰۲۶ در دهلی نو برگزار می‌شود، فرصتی برای رهبری هند در جهت دفاع از منافع جنوب جهانی و مقابله با سلطه شرکت‌های بزرگ فراهم می‌آورد./ منبع