رمزگشایی از عملیات «تار عنکبوت»

در نخستین روز ژوئن ۲۰۲۵، سرویس امنیتی اوکراین (SBU) یکی از جسورانه‌ترین و نوآورانه‌ترین حملات پهپادی تاریخ جنگ‌های معاصر را آغاز کرد. عملیاتی که با نام «تار عنکبوت» شناخته می‌شود، پنج پایگاه هوایی راهبردی روسیه را که صدها کیلومتر با مرز اوکراین فاصله داشتند، هدف قرار داد؛ اقدامی که نشان از جهشی بزرگ در توانمندی‌های جنگ نامتقارن اوکراین و ضربه‌ای روانی به ساختار فرماندهی استراتژیک روسیه دارد.

این عملیات بی‌سابقه نتیجه حدود هجده ماه برنامه‌ریزی دقیق و بهره‌گیری از فناوری‌های ساده اما کارآمد بود. اوکراین با استفاده از حدود ۱۱۷ فروند پهپاد ارزان‌قیمت از نوع «Osa» که به‌صورت مخفیانه به درون خاک روسیه منتقل و مونتاژ شده بودند، نشان داد که در جنگ‌های قرن بیست‌ویکم، نوآوری می‌تواند جایگزین قدرت سخت و تجهیزات گران‌قیمت باشد.

حمله به پنج پایگاه کلیدی دیاگیلیوو، بلایا، اولنیا، اوکراینکا و ایوانوو انجام شد؛ پایگاه‌هایی که محل استقرار بمب‌افکن‌های راهبردی روسیه شامل Tu-95، Tu-160، Tu-22M3 و هواپیمای هشدار زودهنگام A-50 هستند.

مقام‌های اوکراینی اعلام کردند که در این حمله بیش از ۴۰ فروند هواپیما آسیب دیده یا نابود شده‌اند. منابع مستقل تعداد واقعی را حدود ۲۰ فروند برآورد کرده‌اند. تصاویر ماهواره‌ای نیز آتش‌سوزی‌ها و انفجارهایی در چندین باند پروازی را تأیید می‌کند. از آن‌جایی که این بمب‌افکن‌ها بخش مهمی از توان بازدارندگی روسیه به‌ویژه در بعد هسته‌ای را تشکیل می‌دهند، این ضربه فراتر از یک خسارت نظامی معمولی تلقی می‌شود.

بسیاری از این هواپیماها باقی‌مانده از دوران اتحاد جماهیر شوروی هستند و خط تولید آن‌ها سال‌هاست متوقف شده. با توجه به محدودیت‌های صنعتی روسیه، جایگزینی یا بازسازی این تجهیزات در کوتاه‌مدت ناممکن است.

برخلاف حملات قبلی که پهپادها از خاک اوکراین شلیک می‌شدند، در عملیات تار عنکبوت از یک روش هیبریدی نوآورانه استفاده شد: پهپادها به‌صورت قاچاقی وارد روسیه شده، در کانتینرهایی شبیه به سازه‌های چوبی معمولی مونتاژ شدند و سپس از درون خاک روسیه به پرواز درآمدند.

هر کانتینر می‌توانست تا ده پهپاد را در خود جای دهد. سقف این سازه‌ها به‌صورت کنترل از راه دور باز می‌شد و پرنده‌ها به‌طور هم‌زمان به پرواز درمی‌آمدند. برای ناوبری، پهپادها از نرم‌افزار متن‌باز ArduPilot استفاده می‌کردند که بدون نیاز به GPS، مسیر را طی می‌کرد. کنترل آن‌ها نیز از طریق شبکه‌های موبایل محلی و با استفاده از سیم‌کارت‌های روسی انجام می‌شد.

این روش گویای دگرگونی در جنگ‌های پهپادی است. استفاده از پایگاه‌های پرتاب مخفی در عمق خاک روسیه، نه‌تنها پوشش دفاعی روسیه را دور می‌زند، بلکه نشان می‌دهد در جنگ مدرن، هیچ منطقه‌ای حتی در پشت جبهه، ایمن نیست.

پاسخ روسیه به این عملیات، حملات موشکی گسترده به کی‌یف و دیگر شهرهای اوکراین بود. در این حملات دست‌کم چهار غیرنظامی کشته و ده‌ها نفر زخمی شدند. مقامات کرملین این عملیات را یک «اقدام تروریستی» نامیدند و هشدار دادند که پاسخ‌های شدیدتری در راه است.

در واشنگتن، واکنش‌ها متناقض بود. نماینده ویژه آمریکا در امور اوکراین ابراز نگرانی کرد که چنین حملاتی ممکن است باعث محاسبه غلط روسیه شود. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، این اقدام را «بی‌پروا» و «ناپایدارکننده» خواند و خواستار خویشتنداری طرفین شد.

در سوی دیگر، ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، این عملیات را نماد خلاقیت و مقاومت ملت خود توصیف کرد و گفت: «این است شیوه نبرد نیروهای نامتقارن». به گفته او، اوکراین تا زمان عقب‌نشینی کامل نیروهای روسیه، به چنین ابتکارهایی ادامه خواهد داد.

تار عنکبوت تنها یک موفقیت تاکتیکی نبود، بلکه نشانه‌ای از تغییر بنیادین در تئوری جنگ‌های مدرن است. جایی که پیش‌تر فقط قدرت‌های بزرگ به توان راهبردی دوربرد دسترسی داشتند، امروز بازیگران کوچک‌تر هم می‌توانند با استفاده از فناوری‌های ارزان، غیرمتمرکز و هوشمند، اثرگذاری مشابهی داشته باشند.

نکته کلیدی این عملیات در «روش» آن نهفته است، نه تجهیزات. پهپادها ساده و ارزان بودند، اما نحوه جاسازی، فرمان‌دهی و هدف‌گیری دقیق سیستم‌های سوخت و تدارکات روسیه، نشان از پیچیدگی عملیاتی بالایی داشت که حتی برخی دولت‌ها از رسیدن به آن ناتوان‌اند.

برای روسیه، این عملیات یک هشدار است: دیگر نمی‌توان به عمق استراتژیک خاک خود تکیه کرد. برای اوکراین، پیام روشن است: نوآوری می‌تواند توازن قوا را تغییر دهد.

پیامدهای عملیات تار عنکبوت فراتر از مرزهای اوکراین و روسیه است. این عملیات الگویی است برای کشورها یا حتی بازیگران غیردولتی که می‌خواهند با هزینه کم، ساختار قدرت دشمن را هدف قرار دهند.

در جهانی که فناوری‌های ساده، اما مؤثر به راحتی در دسترس قرار دارند، عملیات‌هایی از این دست می‌توانند امنیت داخلی قدرت‌های بزرگ را به چالش بکشند. اگر روسیه با این وسعت و سیستم نظارتی، قابل نفوذ باشد، دیگر کشورها نیز در امان نیستند.

در نهایت، اوکراین با این عملیات نشان داد که در جنگ‌های امروز، میدان نبرد یک مکان نیست، بلکه یک امکان است. و برای روسیه، شاید این فقط یک شکست هوایی نبوده، بلکه آغاز دورانی است که در آن، مصونیت راهبردی دیگر تضمین‌شده نیست. / منبع