محاصره ایران؛ فشار اقتصادی بدون تضمین امتیاز سیاسی

تداوم محاصره دریایی آمریکا به جای وادار کردن تهران به تسلیم، خطر ازسرگیری تقابل نظامی در منطقه را افزایش می‌دهد.

به گزارش اطلس دیپلماسی، یادداشتی با عنوان «محاصره ایران؛ فشار اقتصادی بدون تضمین امتیاز سیاسی» به قلم بلال وای. صعب (Bilal Y. Saab) در چتم هاوس (Chatham House) منتشر شده است. این یادداشت استدلال می‌کند که حتی در صورت خودداری دولت ترامپ از آغاز عملیات نظامی جدید پس از انتخابات میان‌دوره‌ای، ادامه سیاست خفگی اقتصادی و محاصره دریایی ایران نه تنها به امتیازدهی راهبردی تهران منجر نمی‌شود، بلکه بن‌بست کنونی را به سوی درگیری تازه سوق می‌دهد و تنها راه برون‌رفت، دیپلماسی مرحله‌ای است. در ادامه، چکیده مطلب آمده است.

در هفته‌های اخیر گمانه‌زنی‌های فراوانی مطرح بود که ایالات متحده پس از پایان انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره، حملات تازه‌ای را علیه ایران آغاز خواهد کرد. با این حال، دونالد ترامپ در گفت‌وگوی اخیر خود با برنامه «۶۰ دقیقه» اعلام کرد که دلیلی برای تشدید جنگ نمی‌بیند. حتی اگر کاخ سفید از سرگیری عملیات نظامی را کنار بگذارد و به ادامه سیاست خفگی اقتصادی بسنده کند، بازگشت به درگیری مسلحانه به هیچ وجه منتفی نیست. هرچند برخی برآوردها نشان می‌دهد که ایران در ماه سپتامبر هیچ نفتی روی نفتکش‌ها بارگیری نکرده و محاصره دریایی به منابع مالی این کشور آسیب زده است، اما بعید است تهران در برابر فرسایش بیشتر اقتصاد خود سکوت کند یا در میز مذاکره امتیازهای راهبردی بدهد.

محاصره صادرات نفت ایران از مسیر تنگه هرمز طی ماه‌های گذشته دستخوش فراز و نشیب بوده است؛ واشنگتن این عملیات را در ماه آوریل آغاز کرد، پس از تفاهم‌نامه ماه ژوئن و بازگشایی تنگه آن را کاهش داد، اما با فروپاشی توافق در ۱۴ ژوئیه دوباره محاصره را برقرار ساخت. اکنون دو طرف در یک بن‌بست کامل قرار دارند: تهران لغو محاصره و تحقق شروط خود را پیش‌نیاز بازگشایی تنگه هرمز و توقف حملات به کشتیرانی می‌داند، در حالی که واشنگتن پیش از هرگونه گفت‌وگو درباره امنیت دریایی، خواستار دریافت امتیاز در پرونده هسته‌ای است. بی‌اعتمادی عمیق دوجانبه نیز سبب شده است که تهران به پایداری امتیازهای اقتصادی آمریکا خوش‌بین نباشد و برخی در داخل حاکمیت، درگیری بر اساس قواعد خود را به فرسایش تدریجی اقتصادی ترجیح دهند.

تجربه کارزار «فشار حداکثری» در سال ۲۰۱۹ نشان می‌دهد که واکنش ایران به محاصره اقتصادی لزوماً نیازمند حمله نظامی مستقیم آمریکا نیست؛ چنان‌که در ماه‌های مه و ژوئن ۲۰۱۹ هدف قرار گرفتن نفتکش‌ها در نزدیکی فجیره و دریای عمان، سرنگونی پهپاد جاسوسی آمریکا و سپس حمله ۱۴ سپتامبر به تاسیسات نفتی بقیق و خریص عربستان سعودی این پیام را منتقل کرد که فشار شدید اقتصادی با هدف قرار گرفتن زیرساخت‌های انرژی خلیج فارس پاسخ داده می‌شود. این رویکرد ایران بر دو پایه استوار است: نخست، روایت بنیادین مقاومت و ایستادگی که در جنگ ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸ با عراق شکل گرفت، و دوم، عوامل عملی کنونی یعنی تداوم خرید نفت ایران توسط چین و زیان سنگین اقتصادی کشورهای خلیج فارس از جمله عربستان سعودی، امارات، قطر و کویت از وضعیت فعلی که تهران امیدوار است واشنگتن را برای یافتن راه خروج تحت فشار بگذارند.

در شرایط کنونی، برخلاف سال ۱۹۸۸ که ادامه جنگ پس از عملیات «آخوندک» دولت رونالد ریگان به فروپاشی نظامی منجر می‌شد، مقام‌های ایرانی معتقدند با حفظ بقا و دفع خطر حمله بزرگ جدید، دست بالا را در این نبرد داشته‌اند. در مقابل، واشنگتن نیز به کارآمدی محاصره باور دارد و با صدور مجوز تشکیل نیروی ضربت جدید در فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) برای مسدود کردن مسیرهای زمینی انتقال سلاح و تجهیزات، فشار را دوچندان کرده است.

تنها راه خروج از این بن‌بست، پیگیری «دیپلماسی مرحله‌ای» است که دو طرف در حال بررسی آن هستند. در مرحله نخست این چارچوب، واشنگتن باید بخشی از محاصره دریایی را در ازای بازگشایی تنگه هرمز و توقف کامل حملات علیه کشتیرانی لغو کند. در مرحله دوم، مذاکرات هسته‌ای همراه با لغو تدریجی تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران آغاز می‌شود؛ هرچند حساسیت دو طرف به پرهیز از هرگونه عقب‌نشینی تحقیرآمیز و نقش غیرقابل پیش‌بینی اسرائیل، تحقق این مسیر را همچنان دشوار نگه داشته است./ منبع