تغییر راهبرد ترکیه در عراق در پی افول نفوذ آمریکا و ایران
به گزارش اطلس دیپلماسی، مقالهای با عنوان «تغییر راهبرد ترکیه در عراق در پی افول نفوذ آمریکا و ایران» که به قلم هیئت تحریریه اندیشکده استراتفور (Stratfor) منتشر شده است، استدلال میکند که ترکیه سیاست خود در عراق را از تمرکز بر مسائل امنیتی به رویکردی متمرکز بر یکپارچگی اقتصادی و توسعه زیرساختی تغییر داده است و این تحول با هدف گسترش نفوذ منطقهای آنکارا در شرایط کاهش قدرت ایران و خروج تدریجی نیروهای آمریکایی از عراق صورت میگیرد و زمینهساز رقابت بلندمدت با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس خواهد بود. نویسنده معتقد است که این راهبرد با تأکید بر پروژههایی مانند راه توسعه عراق و توافق جدید خط لوله، به ترکیه امکان میدهد تا بهعنوان مرکز ترانزیتی بین خلیج فارس و اروپا، جایگاه خود را تقویت کند. در ادامه، چکیده این مقاله را میخوانید.
ترکیه در حال تغییر راهبرد خود در عراق از رویکردی متمرکز بر امنیت به سیاستی است که بر یکپارچگی اقتصادی و توسعه زیرساختها تأکید دارد. این تغییر با هدف گسترش نفوذ آنکارا در منطقهای صورت میگیرد که نفوذ ایران به دلیل درگیری با اسرائیل از سال ۲۰۲۳ کاهش یافته و حضور نیروهای ائتلاف تحت رهبری آمریکا در عراق رو به افول است. این راهبرد همچنین زمینهساز رقابت بلندمدت با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس خواهد بود؛ بهویژه بهدلیل جایگاه ترکیه بهعنوان یک دولت سنیمذهب که میتواند نفوذ ایدئولوژیک خود را در منطقهای با اکثریت سنی گسترش دهد؛ برخلاف ایران که نفوذ شیعی آن به عراق، سوریه، لبنان و ایران محدود است.
در ۲۱ جولای ۲۰۲۵، مقامات وزارت نفت عراق اعلام کردند که ترکیه توافقنامه جدیدی برای خط لوله ارائه کرده که توافقنامه خط لوله نفت خام عراق-ترکیه (مصوب ۱۹۷۳) را گسترش میدهد تا به این وسیله، همکاری در زمینه گاز طبیعی، پتروشیمی و برق را در بر بگیرد. این پیشنهاد پس از فرمان رجبطیباردوغان، رئیسجمهور ترکیه، در همان روز مبنیبر خاتمه توافق ۱۹۷۳ در ۲۷ جولای ۲۰۲۶ ارائه شد. با این حال، مقامات ترکیه تأکید کردند که قصد کنارگذاشتن کامل خط لوله را ندارند و به سرمایهگذاریهای سنگین در نگهداری آن اشاره کردند. این خط لوله امکان صادرات نفت از مناطق شمالی عراق از جمله میدان کرکوک را فراهم میکند، اما از مارس ۲۰۲۳ پس از رأی اتاق بازرگانی بینالمللی که ترکیه را به پرداخت ۱.۵ میلیارد دلار غرامت به دلیل صادرات غیرمجاز نفت کردستان محکوم کرد، غیرفعال بوده است. این فرمان با توافق ۱۷ جولای بین دولت اقلیم کردستان و دولت فدرال عراق برای ازسرگیری صادرات نفت همزمان شد؛ هرچند موانعی مانند توافقنامههای کتبی با شرکتهای نفتی فعال در کردستان همچنان باقی است.
ترکیه سالها در عراق و سوریه بر خنثیسازی تهدیدات حزب کارگران کردستان (PKK) و جنبشهای استقلالطلب کُرد تمرکز داشت و حضور نظامی خود را در کردستان عراق، بهویژه در کوههای قندیل، گسترش داد. ظهور داعش و جنگ داخلی سوریه نیز ترکیه را به ایجاد مناطق حائل در مرزهای خود سوق داد. اما عواملی مانند اعلام انحلال حزب کارگران کردستان در می ۲۰۲۵ و آغاز خلع سلاح آن در ۱۱ جولای، کاهش تهدید داعش، سقوط رژیم بشار اسد در سوریه در سال ۲۰۲۴، تضعیف ایران، و خروج قریبالوقوع نیروهای آمریکایی، به ترکیه امکان داده تا راهبرد جاهطلبانهتری را در عراق، سوریه و لبنان دنبال کند. ترکیه با تقویت روابط اقتصادی با عراق، بهویژه در شرایطی که بغداد به دلیل تحریمهای آمریکا بهدنبال کاهش وابستگی به ایران است، بهدنبال افزایش نفوذ خود است.
ترکیه همچنین به دنبال کنترل مستقیمتر بر آن بخش خود از خط لوله عراق-ترکیه است. توافق سال ۱۹۷۳، این خط لوله را پروژهای یکپارچه میداند که به عراق اختیار استفاده در خاک ترکیه را میدهد. ماده سوم توافق مقرر میکند که خط لوله باید انحصاراً برای نفت عراق استفاده شود، اما در صورت استفادهنشدن طولانیمدت، امکان انتقال نفت شرق ترکیه بررسی شود. کشف میادین نفتی جدید در جنوب شرقی ترکیه توسط شرکت نفت ترکیه، که محمولههایش اکنون با کامیون منتقل میشوند، انگیزهای برای کنترل بیشتر این خط لوله ایجاد کرده است.
پروژه هفده میلیارد دلاری راه توسعه عراق، که در سفر اردوغان به بغداد در آوریل ۲۰۲۴ (اولین سفر یک رهبر سیاسی ترکیهای از سال ۲۰۱۱) مورد تأکید قرار گرفت، محور این راهبرد است. این پروژه بندر فاو در خلیج فارس را از طریق جاده و راهآهن به ترکیه متصل میکند و آنکارا را به مرکز ترانزیتی بین خلیج فارس و اروپا تبدیل میکند. این پروژه در مقایسه با کریدور هند-غربآسیا-اروپا (IMEC) و کریدور شمال-جنوب که بهدلیل تحریمهای ایران و روسیه با موانع مواجهاند، واقعبینانهتر است. با این حال، موانع مالی (عدم توانایی عراق برای سرمایهگذاری مستقل) و لجستیکی (مزیت رقابتی حملونقل دریایی) پروژه را چالشبرانگیز میکنند. بخش انرژی پروژه، مانند خط لوله بصره-هدیتا با ظرفیت ۲.۲ میلیون بشکه در روز، واقعبینانهتر است و میتواند به خط لوله عراق-ترکیه متصل شود. این خط لوله که توسط داعش آسیب دیده است، نیاز به بازسازی دارد. گسترش تجارت برق نیز به رفع کمبود برق عراق کمک میکند.
افزایش روابط اقتصادی ترکیه و عراق، بهویژه در انرژی، نفوذ سیاسی ایران در بغداد را تضعیف میکند. ایران که تضعیف شده است، احتمالاً نمیتواند بهطور جدی با ترکیه مقابله کند؛ جز از طریق شبهنظامیان. بخش ساختوساز ترکیه نیز برای بازسازی شهرهایی مانند موصل موقعیت خوبی دارد. این روند در سوریه نیز ادامه دارد؛ جایی که ترکیه در شکلدهی دولت آینده نقش دارد. این امر میتواند رقابت با شورای همکاری خلیج فارس را شعلهور کند. با این حال، حمایت ترکیه از بغداد به ضرر اقلیم کردستان است و ریسکهای امنیتی، از جمله اقدامات گروههای مخالف خلع سلاح حزب کارگران کردستان، همچنان تهدیدی برای پروژه است./ منبع