فرصت آفریقا در عرصه عناصر نادر خاکی

مواد معدنی حیاتی، به‌ویژه عناصر نادر خاکی، به بخشی اساسی از راهبردهای امنیت ملی تبدیل شده و در رقابت قدرت‌های بزرگ میان ایالات متحده و چین نقش محوری دارند. با پیش‌بینی افزایش تقاضا برای موادی مانند لیتیوم تا ۱۵۰۰درصد تا سال ۲۰۵۰، آفریقا در موقعیتی استثنایی برای تبدیل‌شدن به موتور اقتصاد جهانی آینده و تسریع رشد، توسعه و پیشرفت اجتماعی قرار دارد. این مواد برای تولید تراشه‌های رایانه‌ای، فناوری‌های پیشرفته و سلاح‌های مدرن، و نیز برای گذار سبز ضروری‌اند. آفریقا یک‌سوم ذخایر شناخته‌شده جهان را در اختیار دارد؛ از جمله ۸۰ درصد پلاتین و کروم، ۴۷ درصد کبالت و ۲۱ درصد گرافیت، و همچنین ذخایر قابل‌توجهی از عناصر نادر مانند مونا‌زیت و اسکاندیوم در نیجریه و سایر کشورها.

در حال حاضر، چین حدود نیمی از ذخایر شناخته‌شده عناصر نادر را کنترل می‌کند؛ امری که موجب شده ایالات متحده برای تقویت جایگاه خود در زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی تلاش کند. در همین راستا، دولت دونالد ترامپ سیاستی موسوم به «دیپلماسی عناصر نادر» را در پیش گرفته است که بر مبادله امتیازاتی چون تضمین امنیتی یا دسترسی به بازار با سهمی از منابع معدنی کشورها استوار است. اما تجربه تاریخی آفریقا نشان می‌دهد که توافق‌های ناعادلانه در زمینه منابع می‌تواند به زیان آن تمام شود. منابع طبیعی این قاره سال‌ها به رونق اقتصادهای صنعتی جهان کمک کرده‌اند، در حالی که آفریقا مواد خام ارزان صادر و محصولات گران‌قیمت وارد کرده است. نتیجه چنین روابطی، رشد اقتصادی کند، بی‌ثباتی سیاسی و توسعه ناکارآمد بوده است. جمهوری دموکراتیک کنگو نمونه بارز «نفرین منابع» است؛ کشوری غنی از نظر منابع اما گرفتار فقر و ناکارآمدی مزمن.

برای آنکه منابع معدنی حیاتی به نعمت بدل شوند، رهبران آفریقا باید از تبدیل‌شدن به مهره‌ای در بازی قدرت‌ها پرهیز کنند. با وجود کمبود فناوری لازم برای بهره‌برداری مستقل، کشورهای آفریقایی ناگزیرند بخشی از منابع خود را در قالب توافق‌های اقتصادی یا امنیتی با قدرت‌ها به‌اشتراک بگذارند، اما باید اطمینان یابند که این توافق‌ها به‌طور منصفانه منافع ملی آنان را نیز تأمین می‌کند. در کنگو، پس از دهه‌ها آشوب، اولویت اصلی برقراری ثبات است. پس از پایان جنگ داخلی و نسل‌کشی رواندا در سال ۱۹۹۴، نیروهای شکست‌خورده هوتو به کنگو گریختند و به دولت آن پیوستند. از آن زمان، دولت فعلی به رهبری فلیکس تشیسکدی با اقلیت‌های قومی متحد با دولت پل کاگامه در رواندا و نیروهای رواندایی درگیر بوده است. این درگیری پیچیده، که ده‌ها گروه شبه‌نظامی را در بر می‌گیرد، کل منطقه را بی‌ثبات کرده و تلاش‌های میانجی‌گرانه را ناکام گذاشته است. در ماه فوریه، تشیسکدی برای جلب حمایت امنیتی، دسترسی به منابع معدنی کنگو را به آمریکا پیشنهاد داد؛ پیشنهادی که منجر به توافق صلحی با میانجی‌گری آمریکا و قطر میان کنگو و رواندا شد.

اگر این صلح پایدار بماند، مردم رنج‌دیده کنگو فرصتی برای بازسازی خواهند یافت. بااین‌حال، هر کشوری که در پی بهره‌برداری از معاملات معدنی با قدرت‌های بزرگ است، باید راهبردی بلندمدت برای سرمایه‌گذاری درآمدها تدوین کند تا این منابع به پایه‌ای برای قرارداد اجتماعی و توسعه ملی تبدیل شوند. تحقق این هدف نیازمند تغییر نگرش نخبگان سیاسی است که اغلب منافع شخصی را بر منافع عمومی ترجیح می‌دهند. همچنین ایجاد چارچوب‌های شفاف حکمرانی برای تضمین استفاده از درآمدهای معدنی در مسیر تحول اجتماعی و اقتصادی ضروری است.

تا زمانی که مواد معدنی آفریقا عمدتاً به‌صورت خام صادر می‌شوند؛ تنها حدود پنج درصد آن‌ها در داخل قاره فرآوری می‌شود و سود حاصل ناچیز خواهد بود. بنابراین، توافق‌ها باید شامل بندهایی برای افزایش ارزش‌افزوده درون قاره باشند. تشکیل کارتل مشابه اوپک برای مواد معدنی حیاتی می‌تواند قدرت چانه‌زنی آفریقا را در برابر قدرت‌های بزرگی مانند آمریکا افزایش دهد. همچنین، رهبران آفریقا باید از درآمدهای معدنی برای تنوع‌بخشی به اقتصاد و پیشبرد گذار انرژی خود بهره گیرند. توسعه پایدار قاره به تأمین برق پایدار برای ۱.۵ میلیارد جمعیت آن وابسته است؛ در حالی که حدود ۶۰۰ میلیون نفر هنوز از این نعمت بی‌بهره‌اند. آفریقا اکنون فرصت تاریخی دارد تا نفرین منابع را به نعمت توسعه بدل کند، مشروط بر آنکه از تکرار اشتباهات گذشته بپرهیزد./ منبع