تعاملات چین و روسیه در مورد سازمان همکاری شانگهای

سازمان همکاری شانگهای، بزرگ‌ترین سازمان منطقه‌ای از نظر جمعیت، جغرافیا، و تولید اقتصادی، نه یک اتحاد دفاعی سنتی مانند ناتو است و نه یک نهاد اقتصادی چندجانبه؛ بلکه سازمانی با دستور کار گسترده در امنیت، اقتصاد، و مسائل اجتماعی است. این سازمان در سال ۱۹۹۶ با فرمت «پنج شانگهای» برای تنظیم روابط چین با چهار کشور پساشوروی (روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان) شکل گرفت و در سال ۲۰۰۱ با پیوستن ازبکستان به سازمان همکاری شانگهای تبدیل شد. منشور سازمان همکاری شانگهای در سال ۲۰۰۲ اهداف، اصول، و ساختار آن را تدوین کرد: شامل اجلاس سالانه سران، وزرای دفاع، و آژانس‌های دیگر.

سازمان همکاری شانگهای فعالیت‌های امنیتی متنوعی از جمله اقدامات اعتمادساز در مرزها، جلسات منظم وزرای دفاع، و تمرینات ضدتروریستی مانند «مأموریت صلح» را دنبال می‌کند. رزمایش سال ۲۰۲۱ با ۴ هزار نیروی نظامی از هشت کشور برگزار شد، اما رزمایش بعدی، «تعامل-۲۰۲۴»، در جولای ۲۰۲۴ در سین‌کیانگ چین با مشارکت همه اعضا برگزار شد که شامل تمرین با بالگردها، پهپادها، و سگ‌های رباتیک بود. کنوانسیون شانگهای (۲۰۰۱) اعضا را به مبارزه با «سه نیروی شر» (تروریسم، جدایی‌طلبی، افراط‌گرایی) متعهد کرد و ساختار ضدتروریستی منطقه‌ای (RATS) در تاشکند از سال ۲۰۰۴ همکاری در این زمینه را تقویت کرده است. در سال ۲۰۲۳، ساختار ضدتروریستی منطقه‌ای، امنیت اطلاعات را اولویت قرار داد و برنامه همکاری ۲۰۲۵-۲۰۲۷ را تدوین کرد.

اهداف روسیه در سازمان همکاری شانگهای شامل ترویج نهادهای غیرغربی، نمایش مطرح‌شدگی بین‌المللی، تأثیر بر سیاست‌های اعضا، مبارزه با تروریسم و تشویق ابزارهای مالی غیرغربی است. ولادیمیر پوتین در جولای ۲۰۲۴، ساختار ضدتروریستی منطقه‌ای را ستونی برای نظم جهانی چندقطبی خواند و خواستار جایگزینی مدل‌های یورومحور شد. روسیه از سازمان همکاری شانگهای برای نشان‌دادن عدم انزوای بین‌المللی خود، به‌ویژه پس از تهاجم سال ۲۰۲۲ به اوکراین، استفاده می‌کند. اهداف چین شامل قانون‌گذاری نه قانون‌پذیری، اطمینان‌بخشی به اعضا درباره حضور منطقه‌ای‌اش، تأمین امنیت مرزهای غربی، تقویت توانایی‌های ضدتروریستی و اقتصادی و تکمیل ابتکاراتی مانند کمربند و جاده است. شی جین‌پینگ در سال ۲۰۲۴ بر امنیت مشترک و پایدار تأکید کرد.

روسیه با توسل بر تجهیزات نظامی دوران شوروی/روسیه، مشارکت در رزمایش‌ها، و حمایت از کشورهایی مانند ترکیه برای عضویت در سازمان همکاری شانگهای، نفوذ خود را اعمال می‌کند. چین با تأکید بر «روح شانگهای» (اعتماد متقابل، برابری، تنوع فرهنگی)، مشارکت در رزمایش‌ها، و پیشبرد اهداف اقتصادی از طریق ابتکار کمربند و جاده، نفوذ خود را گسترش می‌دهد. تجارت چین با اعضای سازمان همکاری شانگهای در سال ۲۰۲۴ به ۸۹۰ میلیارد دلار رسید. چین در دوره ریاست ۲۰۲۴-۲۰۲۵ خود، برنامه‌ای جاه‌طلبانه با بیش از صد رویداد، از جمله اجلاس سران در تیانجین، تدوین کرده است.

اختلافات چین و روسیه، مانند مخالفت مسکو با بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای یا منطقه تجارت آزاد، و مقاومت چین با تقویت پیوند سازمان همکاری شانگهای با سازمان پیمان امنیت جمعی، با اصل اجماع سازمان همکاری شانگهای محدود شده است. با این حال، این اختلافات به مشارکت کلی آن‌ها آسیب نزده و هر دو از ابزارهای غیر سازمان همکاری شانگهای برای پیشبرد اهدافشان استفاده می‌کنند. گسترش عضویت (ایران در سال ۲۰۲۳، بلاروس در سال ۲۰۲۴) تمرکز آسیای مرکزی سازمان همکاری شانگهای را کاهش داده اما نفوذ چین و روسیه را در غرب آسیا و اروپا افزایش می‌دهد. سازمان همکاری شانگهای برای هر دو کشور مزایای کم‌هزینه‌ای مانند بیانیه‌های چندجانبه علیه تحریم‌های غربی فراهم می‌کند، اما ضعف‌هایی مانند عدم مداخله در مناقشات داخلی اعضا و وابستگی به مشارکت اعضا دارد. اگر رقابت تاریخی چین و روسیه در آسیای مرکزی از سر گرفته شود، سازمان همکاری شانگهای ممکن است به حاشیه رانده شود./ منبع