تحلیل راهبردی پیامدهای منطقهای توافق پاکستان و آمریکا در بندر پَسنی
توافق بندر پَسنی موازنه نفوذ چین و آمریکا را در دریای عمان تغییر میدهد.
به گزارش اطلس دیپلماسی، یادداشتی با عنوان «تحلیل راهبردی پیامدهای منطقهای توافق پاکستان و آمریکا در بندر پَسنی» به قلم ویدا یاقوتی در مؤسسه مطالعات ایران و اوراسیا منتشر شده است. این مطلب با بررسی ابعاد اقتصادی، ژئوپلیتیک و امنیتی طرح توسعه بندر پَسنی، نشان میدهد توافق احتمالی اسلامآباد و واشنگتن میتواند موجب بازآرایی توازن قدرت در شمال دریای عمان شود و چابهارِ ایران را در موقعیتی حساس میان رقابت چین و آمریکا قرار دهد. در ادامه، چکیده این یادداشت آمده است.
پروژه پیشنهادی توسعه بندر پَسنی در جنوب پاکستان، بهعنوان طرحی اقتصادی با مشارکت احتمالی سرمایهگذاران آمریکایی، آغاز شکلگیری رخدادی راهبردی در جغرافیای دریایی جنوب آسیا بهشمار میرود. این طرح در ظاهر با اهداف اقتصادی از جمله استخراج و صادرات مواد معدنی حیاتی و ایجاد مسیرهای حمل و نقل جدید از معادن داخلی تا سواحل عربی مطرح شده است، اما ابعاد پنهان آن شامل رقابت قدرتهای بزرگ، ملاحظات زیستمحیطی و چالشهای امنیتی در بلوچستان است. ارزیابی این توافق احتمالی نیازمند تحلیل همزمان مؤلفههای اقتصادی، ژئوپلیتیک و امنیت منطقهای است تا روشن شود چگونه همکاری اسلامآباد و واشنگتن میتواند موازنه قدرت را در شمال دریای عمان تغییر دهد و چه تأثیری بر مواضع ایران، چین و هند خواهد گذاشت.
از دید اقتصادی، ارزش پَسنی به ذخایر معدنی پاکستان و قابلیت ایجاد مسیر صادراتی رقابتی بستگی دارد. اگر زیرساختهای بندری شامل پایانههای بار، خطوط ریلی و جادهای تکمیل شود، امکان رشد درآمد صادراتی و اشتغال محلی افزایش مییابد. با این حال، موانع بنیادی قابلتوجه است: هزینه بالای ایجاد و نگهداری اسکلهها، نیاز به سرمایه کلان، کمبود انرژی و خدمات عمومی در بلوچستان و سابقه تعطیلی طولانی بندر صیادی پَسنی.
توسعه بندر تنها در صورتی موفق خواهد بود که همزمان با توسعه اجتماعی و معیشتی جوامع محلی پیش رود، زیرا غفلت از آن به بیثباتی اقتصادی منجر میشود. برای جذب سرمایهگذاری خارجی، وجود نظام حقوقی شفاف، تضمین امنیت داراییها و محیط کسبوکار باثبات ضروری است؛ در غیر این صورت، ریسک سیاسی بالا، موجب خروج سرمایه خواهد شد. موفقیت پروژه مستلزم طراحی فازبندی مالی، تقسیم منافع محلی و ملی و ایجاد سازوکار تضمین سرمایهگذاری است.
در بُعد ژئوپلیتیکی، واگذاری بخشی از پَسنی به سرمایهگذاران آمریکایی در مجاورت بندر گوادر، ابزاری مؤثر در موازنه قدرت منطقهای محسوب میشود و واکنش قدرتهای همسایه را درپی خواهد داشت. چین که گوادر را محور کریدور اقتصادی چین-پاکستان میداند، حضور آمریکا در پَسنی را تهدیدی برای نفوذ خود تلقی میکند و احتمالاً با سرعتبخشیدن به طرحهای جایگزین یا فشارهای دیپلماتیک پاسخ خواهد داد. ایران نیز نسبت به استقرار آمریکا در بندری نزدیک به مرزهای دریایی خود حساس است و چنین حضوری را چالشی برای امنیت منطقهای میبیند. هند نیز که در سیاست موازنه با چین و پاکستان فعال است، نسبت به حضور چین در گوادر و آمریکا در پَسنی واکنش متقابل نشان خواهد داد. افزونبر رقابت قدرتهای خارجی، بیثباتی داخلی بلوچستان و فعالیت گروههای جداییطلب نیز تهدیدی برای امنیت پروژه است و هزینههای اجرایی و حفاظتی را افزایش میدهد.
در نتیجۀ رقابتهای فزاینده، احتمال شکلگیری مثلثی دریایی میان سه بندر عمده وجود دارد: گوادر با محور چین، پَسنی با محور آمریکا و چابهار با محور ایران و هند. این سه بندر میتوانند در عین رقابت، نقش مکمل ایفا کنند. چابهار برای هند تنها گزینه امن و مستقل در دریای عمان است و دهلینو از آن برای دسترسی به افغانستان و آسیای مرکزی استفاده میکند. با تحقق پروژه پَسنی، احتمالاً هند حضور خود در چابهار را تقویت خواهد کرد. مادامی که پاکستان میان چین و آمریکا در حال موازنه است، چابهار میتواند بهعنوان بندری غیرائتلافی و چندملیتی عمل کند. با این حال، اگر پاکستان زیرساختهای خود را سریعتر توسعه دهد و ایران بهدلیل تحریمها عقب بماند، چابهار از قافله رقابت اقتصادی و امنیتی عقب خواهد افتاد.
در جمعبندی، طرح بندر پَسنی میتواند هم فرصت و هم تهدید برای منطقه بهویژه ایران باشد. افزایش نفوذ آمریکا در شمال دریای عمان، بازتعریف تعاملات دریایی و تغییر مسیرهای تجاری را درپی خواهد داشت. در این شرایط، راهبرد ترکیبی شامل فعالسازی دیپلماسی، بازآرایی ژئواکونومیک و حفظ توازن امنیتی برای کشورهای ساحلی حیاتی است تا از تبدیل این رقابت به تهدیدی پایدار جلوگیری شود./ منبع
