هدف و چشم‌انداز سازمان میانجی‌گری بین‌المللی چین

چین در ۳۰ می ۲۰۲۵ سازمان بین‌المللی میانجی‌گری (IOMed) را با هدف میانجی‌گری در منازعات بین‌المللی راه‌اندازی کرد. این سازمان از ۲۰۲۲ در دست طراحی بود و مراسم امضای آن در هنگ‌کنگ با حضور ۸۵ کشور از آسیا، آفریقا، آمریکای لاتین و اروپا و ۲۰ سازمان بین‌المللی برگزار شد. وانگ یی، وزیر خارجه چین، سخنران اصلی بود و ۳۳ کشور به‌عنوان اعضای مؤسس، کنوانسیون را امضا کردند. IOMed برخلاف سازمان‌های میانجی‌گری سنتی مانند «مرکز گفت‌وگوی انسانی ژنو»، یک نهاد بین‌دولتی حقوقی با تمرکز بر میانجی‌گری داوطلبانه و غیرالزام‌آور در اختلافات سیاسی و اقتصادی است، نه درگیری‌های مسلحانه.

ایده IOMed از منازعه بر سر «سد نوزایی بزرگ» در رودخانه نیل آبی میان اتیوپی، سودان و مصر نشات گرفت. تصمیم اتیوپی در سال ۲۰۲۰ برای ذخیره آب، به دلیل تأثیر بر منابع آبی پایین‌دست، تنش ایجاد کرد. چین که بخشی از بودجه و ساخت سد را تأمین کرده و شبکه برق آن را طراحی و اداره می‌کند، از سال ۲۰۲۱ میانجی‌گری را آغاز کرد و در اکتبر ۲۰۲۲ طرح IOMed را اعلام نمود. اعضای مؤسس شامل کشورهای دوست چین مانند اندونزی، پاکستان، لائوس، کامبوج، صربستان، بلاروس، سودان، الجزایر و جیبوتی‌اند که در اکتبر ۲۰۲۲ بیانیه مشترک تأسیس IOMed را امضا کردند. غرب در این سازمان غایب است. چین با تأکید بر عدم وجود نمایندگی عادلانه برای جنوب جهانی در نظام‌های حقوقی بین‌المللی،IOMed  را بستری برای رفع این نابرابری معرفی می‌کند.

سون جین، معاون دپارتمان معاهدات و حقوق وزارت خارجه چین،IOMed  را «نخستین سازمان حقوقی بین‌دولتی برای حل اختلاف از طریق میانجی‌گری» و مکملی برای نهادهای موجود مانند دادگاه بین‌المللی عدالت و داوری توصیف کرده است. IOMed  در هنگ‌کنگ مستقر است و توسط میانجی‌گران حرفه‌ای با تخصص حقوقی اداره می‌شود. قوانین میانجی‌گری هنوز عمومی نشده‌اند، اما از چارچوب‌هایی مانند قوانین مدل سازمان ملل برای حل اختلاف بین دولت‌ها، قوانین ICSID، قوانین UNCITRAL، و کنوانسیون سنگاپور الهام گرفته است. نتایج میانجی‌گری غیرالزام‌آورند و اجرای کار چالش اصلی است، زیرا توافقات به اراده طرفین وابسته‌اند و مسائل حساسی مانند حاکمیت و صلاحیت را شامل می‌شوند.

IOMed  سه نوع اختلاف را پوشش می‌دهد: بین‌دولتی (مانند معاهده آب‌های ایندوس یا پیمان کمپ دیوید)، سرمایه‌گذاری بین‌المللی، و تجاری بین‌المللی. میانجی‌گری IOMed داوطلبانه است. به دلیل حساسیت‌های چین نسبت به موضوع عدم دخالت در حاکمیت‌ها، درگیری‌های نظامی یا داخلی مانند جنگ‌های داخلی در حوزه کاری این نهاد نیست. تجربه چین در داوری ۲۰۱۶ فیلیپین علیه ادعاهای دریای چین جنوبی، که چین آن را غیرقانونی خواند، بر طراحی IOMed تأثیر گذاشت؛ نهادی که تأکید بر رضایت طرفین و غیرالزام‌آور بودن دارد. تمرکز اصلی IOMed اقتصادی است؛ به‌ویژه برای حل اختلافات سرمایه‌گذاری و تجاری مرتبط با ابتکار کمربند و جاده (BRI).

هنگ‌کنگ به دلیل نظام حقوقی دوگانه (حقوق عرفی و مدنی)، حضور وکلای بین‌المللی، و قضات خارجی در دادگاه تجدیدنظر نهایی، به‌عنوان مقر اصلی انتخاب شد. چین قصد دارد هنگ‌کنگ را از مرکز مالی به مرکز خدمات حقوقی بین‌المللی تبدیل کند تا اعتبار جهانی شهر و حاکمیت خود را تقویت کند. اما فقدان سرمایه سیاسی و دیپلماتیک هنگ‌کنگ، توانایی IOMed در میانجی‌گری اختلافات سیاسی را محدود می‌کند.

اهداف چین با IOMed چندوجهی است: اصلاح حکمرانی جهانی، افزایش صدای جنوب جهانی، حل اختلافات اقتصادی مربوط به ابتکار کمربند و جاده، و ارتقای جایگاه هنگ‌کنگ. اما IOMed در کوتاه‌مدت جایگزین نهادهای موجود نخواهد شد. اثربخشی آن، به‌ویژه در اختلافات غیرتجاری، سال‌ها طول می‌کشد و نیازمند موفقیت‌های برجسته است. تردید درباره بی‌طرفی چین، به دلیل سابقه رد داوری دریای چین جنوبی، می‌تواند اعتبار IOMed را تهدید کند. با این ‌حال، چین معتقد است با ایجاد  IOMed، کشورها به آن خواهند پیوست. موفقیت IOMed به توانایی آن در اثبات بی‌طرفی و کارایی بستگی دارد، اما هنوز زود است قضاوت کنیم./ منبع