گام‌های بعدی ارمنستان و آذربایجان در نشست کاخ سفید
به گزارش اطلس دیپلماسی، مقاله‌ای با عنوان «گام‌های بعدی ارمنستان و آذربایجان در نشست کاخ سفید» به قلم اونیک جیمز کریکوریان (Onnik James Krikorian) در اندیشکده جیمزتاون (Jamestown Foundation) منتشر شده است. این یادداشت به بررسی توافق‌نامه صلح و بیانیه مشترک امضا‌شده میان رهبران ارمنستان و آذربایجان در حضور رئیس‌جمهور ایالات متحده در هشتم آگوست ۲۰۲۵ می‌پردازد و بر گام‌های اولیه برای عادی‌سازی روابط و ایجاد مسیر ترانزیتی جدید تأکید دارد. در ادامه، چکیده این یادداشت آمده است.
در روز هشتم آگوست ۲۰۲۵، در نشستی بی‌سابقه در کاخ سفید، نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان و دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، بیانیه مشترکی هفت‌بندی امضا کردند که در آن تعهد خود را به پیگیری صلح بین ارمنستان و آذربایجان اعلام نمودند. این نشست که تنها چند روز پیش از آن توسط رسانه‌ها گزارش شده بود، ابتدا از نظر دستاوردهای ملموس با تردیدهایی همراه بود. در همین سفر، وزرای خارجه دو کشور، پیش‌نویس توافق‌نامه صلح و برقراری روابط بین‌دولتی را که در بهار گذشته تدوین شده بود، پاراف کردند. این توافق‌نامه هفده‌بندی، هنوز به امضا و تصویب نهایی نرسیده و مستلزم اصلاح بحث‌برانگیز قانون اساسی ارمنستان است که به ادعاهای ارضی علیه آذربایجان و ترکیه اشاره دارد. باکو پیش‌تر دو پیش‌شرط برای امضای توافق‌نامه مطرح کرده بود که شامل انحلال گروه مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE) و حذف مقدمه قانون اساسی ارمنستان است.
بیانیه هفت‌بندی امضا‌شده توسط رهبران دو کشور و رئیس‌جمهور ایالات متحده، بر اقدامات بعدی برای امضا و تصویب نهایی توافق‌نامه تأکید دارد. این بیانیه همچنین به ایجاد مسیر حمل‌ونقل جدیدی به نام «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» (TRIPP) اشاره می‌کند که از آذربایجان به نخجوان از طریق خاک ارمنستان می‌گذرد و پیش‌تر به نام کریدور زنگزور شناخته می‌شد. ایالات متحده حقوق توسعه این مسیر را به‌دست خواهد آورد. جزئیات لجستیکی این مسیر هنوز نامشخص است، اما برخلاف توافق آتش‌بس نوامبر ۲۰۲۰، دیگر تحت نظارت مرزبانان سرویس امنیت فدرال روسیه در مرز ارمنستان با ایران نخواهد بود. این موضوع تا پیش از این یکی از موارد اصلی اختلاف بین طرفین بود. ارمنستان و ایالات متحده به‌صورت دوجانبه روی این مسیر کار خواهند کرد و ممکن است شرکتی مشترک برای سرمایه‌گذاری و مدیریت آن ایجاد شود. این مسیر تنها از خاک ارمنستان و آذربایجان عبور خواهد کرد و تجارت دوجانبه بین دو کشور هنوز در دستورکار نیست.
علی‌اف ابراز اطمینان کرد که پاشینیان قانون اساسی ارمنستان را تا اواسط سال آینده اصلاح خواهد کرد تا امکان امضا و تصویب توافق‌نامه فراهم شود. هر سه رهبر همچنین متعهد به انحلال گروه مینسک شدند که پیش‌تر میانجی‌گری بین طرفین را بر عهده داشت. سازمان امنیت و همکاری اروپا از این نشست استقبال کرده و با اجرای بیانیه موافقت نمود. با این حال، مسکو با مشارکت ایالات متحده در روند صلح مخالف است و هشدار داده که ارمنستان و آذربایجان هنوز از گروه کاری سه‌جانبه‌ای که برای رفع انسداد ارتباطات منطقه‌ای تشکیل شده بود، خارج نشده‌اند.
در ارمنستان، اپوزیسیون پاشینیان را متهم به پذیرش کریدور زنگزور کرده که به ادعای آن‌ها، بخشی از حاکمیت ارمنستان را تا ۹۹ سال به ایالات متحده واگذار می‌کند. گزارش‌ها حاکی از آن است که نام‌گذاری این مسیر به افتخار ترامپ، از سوی ایروان پیشنهاد شده است. بیانیه همچنین بر اهمیت پیشبرد روابط بین آذربایجان و ایالات متحده تأکید دارد. ایالات متحده قصد دارد منشور مشارکت راهبردی با آذربایجان را مشابه آنچه در اواخر دولت جو بایدن با ارمنستان امضا شد، تدوین کند. ترامپ همچنین بخش ۹۰۷ قانون حمایت از آزادی ۱۹۹۲ را که در حمایت از ارمنستان وضع شده بود، تعلیق کرد.
کشورها و سازمان‌های بین‌المللی از جمله فرانسه، انگلیس، ناتو و اتحادیه اروپا از نتایج این نشست استقبال کردند. ایران نیز ضمن استقبال، نگرانی خود را از تغییرات ژئوپلیتیکی در مرز خود با ارمنستان ابراز داشت. ترکیه نیز از این پیشرفت حمایت کرد و آن را به نهایی‌شدن توافق صلح بین ایروان و باکو مرتبط دانست. تماس‌های تلفنی بین وزرای خارجه و رهبران آذربایجان و ترکیه و همچنین گفت‌وگوهای پاشینیان با روسای‌جمهور ایران و روسیه نشان‌دهنده حساسیت‌های منطقه‌ای است. تهران و مسکو به‌عنوان عوامل بالقوه اخلال در توافق ارمنستان و ایالات متحده بر سر کریدور ترامپ دیده می‌شوند.
در داخل ارمنستان، واکنش‌ها محتاطانه بوده و اپوزیسیون هرگونه توافق با آذربایجان را منفی می‌داند. برخی معتقدند این توافق حاکمیت و امنیت ارمنستان را تقویت می‌کند، درحالی‌که دیگران ادعا می‌کنند پاشینیان بدون تضمین دسترسی ارمنستان به خاک آذربایجان، به عبور آذربایجان از خاک ارمنستان رضایت داده است. با این حال، اشاره به اصل متقابل در بیانیه واشنگتن این انتقاد را رد می‌کند. اپوزیسیون همچنین از عدم طرح موضوع زندانیان ارمنی در باکو و بازگشت ارمنی‌های قره‌باغ که در سپتامبر ۲۰۲۳ منطقه را ترک کردند، انتقاد کرد. پاشینیان بعداً اعلام کرد این موضوع در مذاکرات مطرح شده است. مسئله بازگشت ممکن است به بازگشت آذربایجانی‌ها به ارمنستان مشروط شود.
انجمن ملی ارمنی‌های آمریکا، وابسته به فدراسیون انقلابی ارمنی، به‌شدت از این توافق انتقاد کرد. در مقابل، یکی از نمایندگان کلیدی متحد پاشینیان، این گروه را به خدمت به منافع نیروهای ضد ملی و طرفدار روسیه متهم نمود. اگرچه نشست واشنگتن به توافق صلح نهایی منجر نشد، اما گامی مهم در این مسیر بود. علی‌اف و پاشینیان پیشنهاد کردند که ترامپ برای جایزه صلح نوبل نامزد شود. با این حال، ناظران محتاط هشدار می‌دهند که دستیابی به صلح نهایی و رفع انسداد ارتباطات منطقه‌ای سال‌ها زمان خواهد برد و ایران و روسیه ممکن است به‌عنوان عوامل اخلال‌گر عمل کنند./ منبع
