ایران و روسیه از توافق آمریکا با آذربایجان و ارمنستان ضرر خواهند کرد

ایران از توافق اخیر میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان با میانجی‌گری آمریکا و با محوریت واگذاری کنترل گذرگاه راهبردی زنگزور به یک کنسرسیوم خصوصی آمریکایی، ابراز نگرانی کرده است. این گذرگاه در جنوب ارمنستان قرار دارد و جمهوری آذربایجان را به جمهوری خودمختار نخجوان متصل می‌کند. براساس این توافق، این مسیر تحت حاکمیت ارمنستان اما به‌مدت ۹۹ سال در اجاره طرف آمریکایی خواهد بود. چنین ترتیبی می‌تواند توازن قدرت در قفقازجنوبی را تغییر دهد و از نظر برخی در ایران، معادل کاهش شدید نفوذ این کشور در منطقه تلقی شود. کنترل این گذرگاه یکی از مهم‌ترین موانع صلح میان دو کشور از دهه‌ها پیش بوده است.

این توافق همزمان ضربه‌ای به نفوذ روسیه در منطقه محسوب می‌شود. نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، کشور خود را به‌سوی نزدیکی بیشتر با غرب و احتمال پیوستن به اتحادیه اروپا هدایت می‌کند. روسیه که هنوز یک پایگاه نظامی در ارمنستان دارد، به‌علت درگیری در جنگ اوکراین عملاً توان مقابله با ابتکار دولت پیشین آمریکا را ندارد.

کنسرسیوم آمریکایی که هنوز تشکیل نشده است، قرار است کنترل یک مسیر ترانزیتی ۳۰ کیلومتری را که جمهوری آذربایجان را به نخجوان متصل می‌کند، در دست گیرد. این مسیر «راه ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» نام خواهد داشت و نخستین بار در دوران دولت بایدن مطرح شد. چنین پروژه‌ای حضور مستقیم آمریکا را در مرز ایران تثبیت می‌کند. تهران نگران است این مسیر دسترسی این کشور به دریای سیاه و راه به‌سوی اروپا از طریق گرجستان را مسدود کرده و ارمنستان را به پروژه «کریدور میانی» وارد کند؛ پروژه‌ای که مسیر تجاری اروپا و چین را بدون عبور از روسیه و ایران به‌هم متصل می‌سازد و مورد استقبال رهبران ارمنستان قرار گرفته است.

کاخ سفید اعلام کرده است که این گذرگاه امکان اتصال بی‌وقفه میان آذربایجان و نخجوان را فراهم کرده و در عین‌حال به حاکمیت و تمامیت ارضی ارمنستان احترام می‌گذارد. مسیر شامل جاده، راه‌آهن، خطوط لوله نفت و گاز و کابل‌های فیبر نوری خواهد بود. این حضور اقتصادی انگیزه توسل به جنگ را برای طرفین کاهش می‌دهد.

همچنین توافق شده است سایر مناقشات مرزی میان دو کشور پایان یابد. الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، اعلام کرده اجرای کامل توافق منوط به اصلاح قانون اساسی ارمنستان و حذف ادعاهای ارضی علیه آذربایجان است. از نظر وی، خودداری از این اقدام از سوی ارمنستان، نشانه بی‌احترامی تلقی خواهد شد. پیش‌بینی می‌شود ارمنستان در سال ۲۰۲۷ همه‌پرسی تغییر قانون اساسی برگزار کند، اما فشار بر سر این موضوع می‌تواند به افزایش مخالفت‌های داخلی در این کشور منجر شود.

در مقابل، علی‌اف و متحدش ترکیه از این توافق بهره‌مند خواهند شد و مانعی برسر اجرای آن ایجاد نخواهند کرد. بخشی از توافق، لغو محدودیت‌های همکاری نظامی میان آذربایجان و آمریکا را نیز شامل می‌شود. علی‌اف تأکید کرده است که امضای توافق در واشنگتن و در حضور رئیس‌جمهور آمریکا نشان‌دهنده برگشت‌ناپذیری آن است و هیچ یک از طرفین عقب‌نشینی نخواهند کرد. او همچنین از اعطای جایزه صلح نوبل به ترامپ حمایت کرده است.

مناقشه میان آذربایجان و ارمنستان از اواخر دهه ۱۹۸۰ آغاز شد، هنگامی که قره‌باغ کوهستانی با حمایت ارمنستان از آذربایجان جدا شد. در سال ۲۰۲۳ آذربایجان با عملیات نظامی کنترل کامل منطقه را به‌دست گرفت و بیشتر ساکنان ارمنی آن به ارمنستان گریختند. توافق کنونی تلاشی برای پایان‌دادن به یکی از طولانی‌ترین مناقشات منطقه‌ای و بازتعریف معادلات ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی است./ منبع