نقش آمریکا در حل اختلافات ارمنستان و آذربایجان و پیامدهای منطقه‌ای آن

ایران نگرانی خود را نسبت به توافق جدید میان آذربایجان و ارمنستان که به میانجی‌گری ایالات متحده و با نقش برجسته دونالد ترامپ در واشنگتن صورت گرفته، ابراز کرده است. این توافق شامل امضای یک معاهده صلح پس از ۳۵ سال دشمنی میان دو کشور و واگذاری کنترل یک کریدور راهبردی واقع در مرز جنوبی ارمنستان به یک شرکت خصوصی آمریکایی است. این کریدور، که طول آن حدود بیست مایل است، آذربایجان را به منطقه جداافتاده نخجوان متصل می‌کند؛ خواسته‌ای دیرینه برای باکو که با اجرای این توافق برآورده شده است.

کریدور یادشده تحت حاکمیت ارمنستان ولی با مدیریت آمریکا به مدت ۹۹ سال اجاره داده شده و این امر به‌شدت موازنه قدرت در منطقه را به نفع آمریکا و متحدان آن تغییر می‌دهد. برخی از تحلیل‌گران ایرانی این اقدام را به‌منزله «محاصره ژئوپلیتیکی ایران در منطقه» قلمداد کرده‌اند. کنترل کریدور مرزی ارمنستان و شمال ایران که پیشتر مانع بزرگی در مذاکرات صلح دو کشور بود، اکنون به آمریکا سپرده شده است.

این توافق همچنین موجب کاهش نفوذ روسیه در منطقه شده است. ارمنستان که اکثریت جمعیت آن مسیحی است، تحت رهبری نیکول پاشینیان به‌سمت غرب و اتحادیه اروپا حرکت می‌کند و روسیه، که با بحران اوکراین درگیر است، قادر به مخالفت موثر با ابتکار آمریکا نیست. روسیه همچنان پایگاهی نظامی در ارمنستان دارد اما نفوذ سیاسی‌اش در حال کاهش است.

وزارت امور خارجه ایران در بیانیه‌ای اعلام کرد که برقراری شبکه‌های ارتباطی باید در چارچوب منافع مشترک و با احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی کشورها و بدون دخالت خارجی انجام شود. عباس موسوی، سفیر پیشین ایران در باکو، دخالت مستقیم ترامپ در این مسئله را «جالب، توهین‌آمیز و خطرناک» توصیف کرد، اما تاکید داشت که ایران توان چندانی برای ممانعت از این توافق ندارد چراکه آمریکا، آذربایجان و ارمنستان آن را در راستای منافع خود می‌دانند.

درگیری میان آذربایجان و ارمنستان از اواخر دهه ۱۹۸۰ آغاز شده است، زمانی که منطقه کوهستانی قره‌باغ که عمدتا جمعیتی ارمنی دارد، از آذربایجان جدا شد و با حمایت ارمنستان اداره می‌شد. در سال ۲۰۲۳، آذربایجان با نیروی نظامی کنترل کامل این منطقه را بازپس گرفت که باعث فرار تقریبا تمام ۱۲۰ هزار ارمنی مقیم قره‌باغ به ارمنستان شد.

در بخش نوآورانه توافق، یک شرکت آمریکایی مسئولیت مدیریت کریدور بیست مایلی را برعهده خواهد داشت که این کریدور به «راه ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» نامگذاری شده است. این پیشنهاد که ابتدا در دولت بایدن مطرح شده بود، احتمال حضور مستقیم آمریکا در مرز ایران را افزایش می‌دهد. ایران نگران است که این حضور ممکن است دسترسی‌اش به دریای سیاه و اروپا از طریق گرجستان را محدود کند.

بازشدن بیشتر مرز با ترکیه نیز می‌تواند ارمنستان را به پروژه «راه میانی» متصل کند؛ مسیری اقتصادی بین اروپا و چین که روسیه و ایران را دور می‌زند. رهبران ارمنستان سال‌ها است منافع اقتصادی خود را در این پروژه می‌بینند.

کاخ سفید اعلام کرده که کریدور جدید ارتباطی بدون مانع میان آذربایجان و نخجوان ایجاد خواهد کرد، در حالی که حاکمیت و تمامیت ارضی ارمنستان حفظ می‌شود. این مسیر شامل جاده‌ها، خطوط راه‌آهن، خطوط لوله نفت و گاز و کابل‌های فیبر نوری خواهد بود. حضور تجاری آمریکا به کاهش انگیزه‌ها برای حل اختلافات به شکل نظامی کمک می‌کند.

همچنین در چارچوب توافق واشنگتن، دو طرف بر سر حل و فصل سایر اختلافات مرزی توافق کرده‌اند، اما الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، تاکید کرده است که برای رسیدن به توافق نهایی، باید اصلاحات قانون اساسی در ارمنستان انجام شود تا «ادعاهای بی‌اساس ارضی» علیه آذربایجان حذف شوند. این درخواست علی‌اف باعث افزایش تنش‌ها در داخل ارمنستان خواهد شد، چراکه همه‌پرسی اصلاح قانون اساسی در سال ۲۰۲۷ برگزار می‌شود. با این حال، علی‌اف و متحدش ترکیه منافع زیادی از این توافق کسب کرده‌اند و احتمالا مانعی برای اجرای آن ایجاد نخواهند کرد.

به‌عنوان مثال، محدودیت‌ها در همکاری نظامی میان آذربایجان و آمریکا می‌توانند برداشته شوند. علی‌اف این توافق را دستاورد بزرگی دانست و خواستار اعطای جایزه نوبل صلح به ترامپ شد./ منبع