ایران نمی‌خواهد تاوان توافق‌نامه صلح بین ارمنستان و آذربایجان را بدهد!
به گزارش اطلس دیپلماسی، یادداشتی با عنوان «ایران نمی‌خواهد تاوان توافق‌نامه صلح بین ارمنستان و آذربایجان را بدهد!» به قلم ولی کالجی و منتشرشده در موسسه مطالعات ایران و اوراسیا، به بررسی پیامدهای توافق صلح اخیر ارمنستان و آذربایجان بر منافع و امنیت ایران می‌پردازد. نویسنده با رویکردی تحلیلی، به نقش میانجی‌گری آمریکا، حساسیت‌های ایران نسبت به مرز چهل‌کیلومتری با ارمنستان و تأثیرات اقتصادی و ژئوپلیتیک مسیر آذربایجان به نخجوان (مسیر ترامپ) بر کریدورهای ترانزیتی ایران اشاره می‌کند. در ادامه، چکیده این یادداشت را می‌خوانید.
دیدار الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان و نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، در روز هشتم ماه آگوست در کاخ سفید با میانجی‌گری دونالد ترامپ به توافقی برای پیگیری صلح و ایجاد «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» انجامید که آذربایجان را به نخجوان از طریق خاک ارمنستان متصل می‌کند. ایران ضمن استقبال از صلح و ثبات در قفقاز، نسبت به مداخله خارجی و تأثیرات این مسیر بر مرز چهل کیلومتری خود با ارمنستان و منافع ترانزیتی‌اش ابراز نگرانی کرده است. حضور شرکت‌های آمریکایی در ساخت و مدیریت مسیر، تهدیدی بالقوه برای امنیت ایران تلقی می‌شود و گمان می‌رود بخشی از سیاست آمریکا برای مهار ایران باشد. این نگرانی‌ها پس از جنگ دوازده‌روزه میان ایران و اسرائیل و حمله آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران تشدید شده است.
ایران بر سه موضوع اصلی تمرکز دارد: فاصله مسیر از مرز ایران-ارمنستان برای حفظ امنیت، جلوگیری از تداخل مسیر با بزرگراه شمال-جنوب ارمنستان که شرکت‌های ایرانی در آن مشارکت دارند و قرارداشتن کنترل مسیر تحت صلاحیت دولت ارمنستان نه شرکت‌های آمریکایی. همچنین بیم آن می‌رود که حضور آمریکا به مسیر ترانزیتی ایران-ارمنستان گسترش یابد و محدودیت‌هایی بر تجارت و عبور شهروندان ایجاد کند.
اجرای مسیر آذربایجان-نخجوان می‌تواند «کریدور ارس» که ایران و آذربایجان در ماه سپتامبر سال ۲۰۲۳ برای اتصال استان آذربایجان شرقی به نخجوان توافق کرده بودند، به حاشیه براند. این مسیر بدون عبور از خاک ارمنستان در حال ساخت است، اما احیای خط آهن دوران شوروی از جلفا به نخجوان می‌تواند بخشی از آثار منفی مسیر ترامپ بر ایران را کاهش دهد و اتصال ایران به شبکه ریلی قفقاز جنوبی و روسیه را پس از سه دهه احیا کند.
از جنبه انرژی، مسیر به نخجوان امکان دسترسی به منابع گاز، برق، نفت و فیبر نوری آذربایجان را می‌دهد و وابستگی آن به واردات انرژی از ایران را کاهش می‌دهد. خط لوله گاز ایغدیر-نخجوان که در روز پنجم ماه مارس سال ۲۰۲۵ افتتاح شد، نخجوان را به گاز صادراتی آذربایجان به ترکیه متصل می‌کند. همچنین این مسیر احتمال اجرای پروژه ترانس‌خزر را افزایش می‌دهد؛ پروژه‌ای که گاز ترکمنستان را از طریق خزر به آذربایجان، ترکیه و اروپا منتقل و جایگزین صادرات گاز ایران به ترکیه می‌کند.
عادی‌سازی روابط ارمنستان با آذربایجان و ترکیه می‌تواند وابستگی ارمنستان به روسیه را کاهش دهد. روابط ایروان-مسکو از جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰ سرد شده و ارمنستان از فعالیت‌های سازمان پیمان امنیت جمعی فاصله گرفته است. خروج نیروهای روسی از مرز ارمنستان با ایران و فرودگاه ایروان در ماه ژانویه سال ۲۰۲۵ و احتمال تعطیلی پایگاه‌های نظامی روسیه در ایروان و گیومری، مسیر نزدیکی بیشتر ارمنستان به غرب را هموار کرده است.
این تغییرات مورد پسند ایران نیست، زیرا هم‌زمان آذربایجان روابط نزدیکی با اسرائیل دارد و تنش با روسیه نیز بالا گرفته است. نزدیکی قفقاز جنوبی به غرب و فاصله‌گرفتن از روسیه می‌تواند تغییر پارادایمی شکل دهد که به زیان ایران است. بازگشت روسیه به سیاست موازنه در قفقاز یا تغییر سیاسی در ارمنستان می‌تواند روند فعلی را معکوس کند، اما ایران اکنون بر جلوگیری از تهدید مسیر آذربایجان-نخجوان برای منافعش در مرز با ارمنستان متمرکز است./ منبع
