گام‌های بعدی برای صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان

در سپتامبر ۲۰۲۳، جمهوری آذربایجان پس از عملیات برق‌آسای نظامی، کنترل کامل قره‌باغ را به دست گرفت و بدین ترتیب سه دهه مناقشه ارضی با ارمنستان عملاً پایان یافت. به‌دنبال این تحول، بیش از صد هزار ارمنی منطقه را ترک کردند، اما برخلاف نگرانی‌ها، باکو رفتار تهاجمی نسبت به مرزهای بین‌المللی ارمنستان نشان نداد. این وضعیت، یک «پنجره فرصت» برای آغاز مذاکرات صلح واقعی میان دو کشور ایجاد کرده است.

ارمنستان اکنون در موقعیتی تازه قرار دارد: نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، با وجود فشارهای داخلی و مخالفت گروه‌های حامی روسیه، به‌دنبال فاصله‌گیری از مسکو و تقویت روابط با غرب است. ایروان به‌تازگی مانورهای مشترکی با نیروهای آمریکایی برگزار کرده و حضور محدود ناظران اتحادیه اروپا در مرز خود با جمهوری آذربایجان را پذیرفته است. این تحولات نشان می‌دهد که ارمنستان به‌تدریج از مدار امنیتی روسیه خارج می‌شود و به‌سمت نهادهای غربی گرایش پیدا می‌کند.

در سوی دیگر، جمهوری آذربایجان نیز تمایل دارد پس از پیروزی نظامی خود، مشروعیت بین‌المللی را از طریق توافق صلح رسمی به‌دست آورد. الهام علی‌اف از طریق مذاکرات مستقیم با ارمنستان و همچنین گفت‌وگوهای غیرمستقیم با اتحادیه اروپا و آمریکا در پی آن است که مرزها را بر اساس اصل شناسایی متقابل حاکمیت کشورها تثبیت کند. اگر توافق صلحی امضا شود، مسیرهای ارتباطی در منطقه قفقاز، به‌ویژه کریدور زنگزور میان آذربایجان و نخجوان، می‌تواند به توسعه اقتصادی منطقه و اتصال به بازارهای ترکیه و آسیای مرکزی کمک کند.

کرملین از این تحولات ناخشنود است، زیرا صلح میان ایروان و باکو به‌معنای از دست رفتن یکی از ابزارهای نفوذ سنتی مسکو در قفقاز جنوبی است. نیروهای حافظ صلح روسیه که پس از جنگ ۲۰۲۰ مستقر شدند، عملاً کارکرد خود را از دست داده‌اند و کاهش حضورشان نشانه افول نفوذ روسیه در منطقه است. اگر آمریکا و اروپا از این فرصت استفاده نکنند، ایران و روسیه ممکن است خلاء قدرت را پر کنند و مانع شکل‌گیری نظم جدید منطقه شوند.

واشنگتن باید با استفاده از دیپلماسی فعال و حمایت از مذاکرات دوجانبه میان ایروان و باکو، نقش میانجی محدود اما مؤثر ایفا کند. حمایت غرب از بازسازی و ادغام اقتصادی منطقه، تضمین‌کننده صلح پایدار خواهد بود. قفقاز جنوبی می‌تواند از منطقه‌ای پرتنش به پلی میان اروپا و آسیای مرکزی تبدیل شود؛ مشروط بر آن‌که صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان با رویکردی واقع‌بینانه و حمایت بین‌المللی تثبیت شود./ منبع