طرح جدید آمریکا برای اتصال نخجوان به آذربایجان از طریق ارمنستان

توافقی مقدماتی میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان، با تسهیل‌گری آمریکا، می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد مسیر حمل‌ونقل جدیدی از طریق استان سیونیک ارمنستان شود که خاک اصلی جمهوری آذربایجان را به نخجوان و سپس به ترکیه متصل می‌کند. نخست‌وزیر ارمنستان تایید کرده است که ایالات متحده پیشنهاد مدیریت این مسیر ۳۲ کیلومتری را مطرح کرده، اما جزئیات حقوقی و اجرایی آن هنوز اعلام نشده است. این مسیر بخشی از تلاش‌های جاری برای عادی‌سازی روابط ارمنستان و آذربایجان پس از دهه‌ها درگیری محسوب می‌شود.

مقام‌های آمریکایی و منطقه‌ای، این مسیر را ابزاری برای بازکردن درهای ارمنستان به جهان و تقویت گزینه‌های ترانزیتی در منطقه می‌دانند، اما همچنان مسائل کلیدی مانند حاکمیت، امنیت و تامین مالی حل‌نشده باقی مانده‌اند. آذربایجان خواهان آن است که مسیر بدون کنترل انحصاری ارمنستان باشد، در حالی که ارمنستان هرگونه خدشه به حاکمیت ملی خود را رد می‌کند.

در صورت تحقق، این مسیر می‌تواند به بخشی از کریدور ترانزیتی میانه تبدیل شود؛ کریدوری که آسیای مرکزی را از طریق قزاقستان، دریای خزر، جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه به اروپا متصل می‌کند. کشورهای قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان با استفاده از این مسیر می‌توانند صادرات خود را بدون عبور از خاک روسیه یا ایران انجام دهند. ترافیک باری در این مسیر به‌سرعت در حال رشد است؛ از حدود شش‌صد هزار تن در سال ۲۰۲۱ به ۱.۵ میلیون تن در سال ۲۰۲۲ و ۴.۱ میلیون تن تا پایان سال ۲۰۲۴ رسیده است. بانک جهانی پیش‌بینی می‌کند که این عدد تا سال ۲۰۳۰ می‌تواند تا یازده میلیون تن در سال افزایش یابد.

افزوده‌‌شدن بخش ارمنستان به این مسیر می‌تواند زمان ترانزیت را کاهش دهد، مسیرها را متنوع‌تر کند و تاب‌آوری زنجیره تامین در آسیای مرکزی را بهبود بخشد. حمایت ایالات متحده از این پروژه نشانه‌ای از تغییر رویکرد دیپلماتیک در قفقاز جنوبی است؛ جایی که پیش‌تر روسیه نقش میانجی داشت، اما اکنون با توجه به جنگ اوکراین، نفوذ آن کاهش یافته است. به‌گفته کارشناسان، روسیه دیگر پیشنهاد ملموسی برای طرفین ندارد. در همین حال، ایران نیز نگران ازدست‌دادن نقش خود به‌عنوان مسیر ترانزیت شمال-جنوب است.

برای کشورهای آسیای مرکزی، این مسیر فرصتی برای تقویت راهبردهای چندمحوری تجاری محسوب می‌شود و دسترسی جدیدی به بازارهای ترکیه و اروپا ایجاد می‌کند که می‌تواند قدرت چانه‌زنی منطقه را افزایش دهد. مسیر پیشنهادی شامل حمل‌ونقل ریلی، خطوط نفت و گاز و کابل‌های فیبر نوری خواهد بود، گرچه اجرای پروژه قرار است از سوی شرکت‌های خصوصی و در قالب توافقی اجاره‌ای به‌ میانجی‌گری آمریکا انجام شود.

با این مسیر، صادرات انرژی دریای خزر از قزاقستان و ترکمنستان می‌تواند سریع‌تر به ترکیه و اروپا برسد و وابستگی دیجیتال آسیای مرکزی به زیرساخت‌های روسی کاهش یابد. با این حال، هیچ‌یک از طراحی‌های فنی یا منابع مالی پروژه به‌طور رسمی تایید نشده و مسئولان آمریکایی تاکید دارند که از بودجه عمومی استفاده نخواهد شد.

سیاست داخلی ارمنستان یکی از عوامل کلیدی است. حاکمیت بر استان سیونیک برای افکار عمومی این کشور بسیار حساس است و مخالفان دولت هرگونه شائبه کنترل فرامنطقه‌ای را تهدیدی علیه تمامیت ارضی تلقی می‌کنند. نخست‌وزیر ارمنستان تاکید کرده است که هیچ توافقی، استقلال ارمنستان را تهدید نخواهد کرد و اجرای طرح در چارچوب قوانین این کشور خواهد بود.

ایران و روسیه ممکن است برای محافظت از منافع ترانزیتی خود تلاش کنند تا این فرایند را کند یا متوقف کنند. ایران این مسیر را دورزننده قلمرو خود می‌داند و روسیه نیز در خطر ازدست‌دادن اهرم ژئوپلیتیکی در منطقه قرار دارد. هر دو کشور می‌توانند از فشار دیپلماتیک یا اقتصادی برای ممانعت از اجرای این طرح استفاده کنند.

از نظر فنی نیز ساخت و تامین امنیت مسیر در مناطق کوهستانی نیازمند سرمایه‌گذاری کلان و تخصص مهندسی بالا است. تا زمانی که منابع مالی و ترتیبات امنیتی مشخص نشده باشند، حتی در صورت دستیابی به توافق صلح، اجرای پروژه ممکن است با تاخیر مواجه شود.

در مجموع، این مسیر پیشنهادی، ظرفیت آن را دارد که آسیای مرکزی را به‌طور موثرتری به اروپا متصل کند، صادرات منطقه را متنوع‌تر و پایدارتر کند و همکاری‌های انرژی و دیجیتال را تقویت نماید. اما تحقق این اهداف هنوز در گرو حل مسائل سیاسی، فنی و مالی است و تا زمانی که توافق‌نامه نهایی نشده و منابع لازم تامین نشده باشند، همه مزایا در حد فرضیه باقی خواهند ماند./ منبع