قفقاز در مسیر جدید؛ آمریکا جایگزین روسیه شد

در پی چند دهه مناقشه بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان، رهبران دو کشور با میانجی‌گری ایالات متحده در کاخ سفید توافق‌ صلحی را امضا کردند که نه‌تنها به یک درگیری طولانی‌مدت پایان می‌دهد، بلکه به بازتعریف توازن قدرت در قفقاز جنوبی منجر شده است. این مناقشه از اوایل دهه ۱۹۹۰ تاکنون یکی از اصلی‌ترین چالش‌های منطقه‌ای بوده و عمدتا تحت نظارت، نفوذ و دخالت روسیه اداره می‌شد. اکنون، با امضای این توافق، واشنگتن توانسته است جایگاه مسلط مسکو را به چالش بکشد و نقشی کلیدی در آینده منطقه ایفا کند.

مرکز اصلی توافق جدید، یک مسیر ترانزیتی به طول ۴۳.۵ کیلومتر است که از خاک ارمنستان عبور کرده و جمهوری آذربایجان را به منطقه نخجوان و در نهایت به مرز ترکیه متصل می‌کند. این مسیر، که به نام «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه جهانی» (TRIPP) شناخته می‌شود، عملا در امتداد مرز شمالی ایران قرار دارد و از نظر ژئوپلیتیکی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. با ایجاد این مسیر، ایالات متحده علاوه بر ایفای نقش در زیرساخت منطقه، در نزدیکی مرز ایران نیز حضور عملیاتی پیدا می‌کند و نفوذ سنتی تهران در قفقاز را با چالش روبه‌رو می‌سازد.

دستاورد اصلی این توافق برای آذربایجان، تحقق مطالبه دیرینه‌اش برای دسترسی زمینی به نخجوان است. از سوی دیگر، با حفظ حاکمیت رسمی ارمنستان بر خاک خود و واگذاری کنترل گمرکی مسیر به یک نهاد آمریکایی، ایروان توانسته بخشی از نگرانی‌های خود درباره حاکمیت ملی و قطع ارتباط با ایران را مدیریت کند. این مدل توافق به آمریکا امکان داده است که به‌عنوان تضمین‌کننده و ناظر دائمی در محل حضور داشته باشد.

از منظر ژئوپلیتیک، این توافق به منزله بازگشت قدرت ایالات متحده به قفقاز جنوبی تلقی می‌شود. با توجه به اینکه دولت روسیه به‌دلیل جنگ در اوکراین درگیر بحران‌های متعدد داخلی و خارجی است، نتوانسته نقش پیشین خود به‌عنوان حامی و تضمین‌کننده امنیت ارمنستان را ایفا کند. بی‌عملی روسیه در مقابل حملات آذربایجان در سال ۲۰۲۳ باعث شد ایروان نسبت به مسکو بدبین شود و به‌دنبال یافتن شرکای جدید امنیتی و اقتصادی در غرب باشد.

این تحول همچنین پیامدهایی برای ترکیه و گرجستان دارد. مرزهای بسته ترکیه و ارمنستان که از زمان اولین جنگ قره‌باغ مسدود مانده بود، اکنون با تحقق صلح احتمال بازگشایی دارد. چنین تغییری می‌تواند انزوای اقتصادی ارمنستان را پایان دهد و راه‌های اتصال آن به غرب را بگشاید. همچنین، ایجاد مسیر جدید ترانزیتی در کنار مسیر قدیمی باکو–تفلیس–جیهان، الگوی تجاری منطقه را تغییر می‌دهد و جایگاه جمهوری آذربایجان را به‌عنوان نقطه اتصال راهبردی بین آسیا و اروپا تقویت می‌کند.

در سوی دیگر، این توافق برای ایران نیز پیامدهایی خواهد داشت. نزدیکی فیزیکی ایالات متحده به مرزهای شمالی ایران، امکان اعمال فشار سیاسی و اقتصادی جدیدی را فراهم می‌کند. همچنین، ارمنستان که تاکنون به‌‌دلیل خصومت با آذربایجان و ترکیه به ایران تکیه کرده بود، اکنون افق‌های جدیدی برای تنوع‌بخشی به شرکای خود در اختیار دارد.

در سطح داخلی، ارمنستان باید با چالش‌های مهمی مواجه شود. از جمله اصلاح قانون اساسی برای حذف اشاره به قره‌باغ، که می‌تواند حساسیت‌های سیاسی ایجاد کند و بهانه‌ای برای دخالت مجدد روسیه باشد. اعتماد بین باکو و ایروان نیز همچنان شکننده است و تکرار سابقه فروپاشی توافق‌ها در این منطقه، تهدیدی جدی برای تداوم صلح به‌شمار می‌رود.

با این حال، توافق اخیر نقطه عطفی در معادلات قدرت منطقه‌ای محسوب می‌شود. آمریکا تنها میانجی صلح نبوده، بلکه با ورود به زیرساخت‌ها، ساختارهای امنیتی و جریان‌های تجاری منطقه، نقشی پایدار و تعیین‌کننده در آینده قفقاز جنوبی ایفا خواهد کرد. روسیه کنار گذاشته شده، ایران با وضعیتی جدید در مرزهای شمالی خود مواجه است و توازن قوا به نفع واشنگتن تغییر یافته است./ منبع