اروپا و بن‌بست ناتو در مسیر صلح اوکراین

پیشنهاد صلح آمریکا که در ژنو میان مقام‌های ایالات‌ متحده و اوکراین مورد رایزنی قرار گرفت، شامل مجموعه‌ای از اصولی بود که مستقیماً به محور اصلی نگرانی امنیتی کرملین یعنی ناتو می‌پرداخت. متن اولیه بر محدودسازی گسترش ناتو و الزام اوکراین به درج عدم‌پیوستن به این ائتلاف در قانون اساسی تأکید داشت و این دو بند به‌عنوان عناصر غیرقابل‌تغییر برای دستیابی به آتش‌بس و خاتمه جنگ مطرح شده بودند.

هم‌زمان، قدرت‌های اروپایی که نگران کنار گذاشته شدن نقش خود در پیشبرد روند صلح در بزرگ‌ترین جنگ اروپا پس از جنگ جهانی دوم هستند، تلاش کردند بر این فرآیند تأثیر بگذارند. این تلاش‌ها ابتدا در قالب ارائه «طرح‌های مقابله‌ای» و سپس به‌صورت پیشنهادهایی برای افزودن اصلاحات به طرح آمریکا بروز یافت؛ اقدامی که عمدتاً از سوی انگلیس، فرانسه و آلمان هدایت شد.

واکنش مقام‌های آمریکایی به این مداخلات سرد و کم‌رمق بود و گزارش‌هایی از بی‌اطلاعی آنان نسبت به پیش‌نویس‌های اروپایی منتشر شد. همچنین امتناع وزیر خارجه آمریکا از ملاقات با نماینده عالی اتحادیه اروپا به‌عنوان نشانه‌ای از بی‌اعتمادی یا رد صریح طرح‌های اصلاحی اروپا تلقی شد.

در حالی‌ که متن اولیه آمریکا محدودیت‌هایی را بر گسترش ناتو و تعهد حقوقی اوکراین به عدم‌عضویت در این ائتلاف مقرر کرده بود، نسخه‌های ارائه‌ شده از سوی اروپایی‌ها این بندها را حذف کردند یا به‌صورت مبهم و باز نگاه داشتند. پیشنهاد اروپا به‌جای تأکید بر ممنوعیت صریح گسترش، صرفاً به نبود اجماع برای عضویت اوکراین اشاره می‌کند و بدین‌ترتیب امکان پیوستن آینده را عملاً محفوظ نگه می‌دارد.

چنین تغییری برای مسکو، که جلوگیری از پیوستن اوکراین به ناتو را یکی از دلایل اعلامی آغاز عملیات نظامی خود معرفی کرده، به‌معنای پذیرش وضعیتی است که آن را تهدیدی اساسی برای امنیت ملی می‌داند. بنابراین از منظر روسیه، توافقی که مسیر پیوستن اوکراین به ناتو را مسدود نکند، پذیرفتنی نیست.

در این چارچوب، اصلاحات پیشنهادی اروپا کارکردی مشابه «قرص سمی» در طرح صلح پیدا می‌کنند؛ زیرا با افزودن شروطی که از منظر روسیه قابل‌پذیرش نیستند، امکان موافقت کرملین با توافق را به حداقل رسانده و در نتیجه احتمال دستیابی به آتش‌بس و حصول توافق نهایی را کاهش می‌دهند.

در صورت رد طرح از سوی مسکو، فضای سیاست خارجی غرب امکان توجیه اقدامات تهاجمی‌تر را خواهد یافت؛ از جمله تشدید تحریم‌ها، ارسال تسلیحات بیشتر به اوکراین و بازگشت به مسیری تقابلی که می‌تواند جنگ را وارد مرحله‌ای خونین‌تر کند و در بلندمدت خطر رویارویی‌های گسترده‌تر، حتی در سطح تهدید هسته‌ای، را افزایش دهد.

هم‌زمان، حفظ ظاهر «دفاع از استقلال اوکراین» و باز نگه داشتن مسیر بالقوه عضویت این کشور در ناتو، شرایطی فراهم می‌آورد که شکست مذاکرات به‌سادگی متوجه مسکو شود و مسئولیت‌پذیری سیاسی برای پایان‌‌دادن به جنگ از سوی رهبران اروپایی به تعویق افتد.

نتیجه این رویکرد، نه صلحی بهتر برای اوکراین و اروپا، بلکه تداوم بحران و استمرار جنگ است؛ مسیری که می‌تواند به تشدید منازعه، افزایش شمار قربانیان و پیچیده‌تر شدن چشم‌انداز امنیتی قاره اروپا بینجامد. در صورتی که هدف واقعی پایان جنگ باشد، لازم است از مداخلات اروپا که خواسته یا ناخواسته قابلیت دستیابی به توافق را تضعیف می‌کنند، پرهیز شود و به طرحی که فعلاً توان و امکان سیاسی نسبی برای توقف درگیری دارد، از طریق کنار گذاشتن شروط مرتبط با باز ماندن درِپیوستن اوکراین به ناتو، فرصت پیگیری داده شود./ منبع