فشارهای ژئوپلیتیکی که تعامل اروپا با ایران را متلاشی کرد

در ۲۸ آگوست، کشورهای انگلیس، فرانسه و آلمان روند ۳۰روزه فعال‌سازی سازوکار «اسنپ‌بک» تحت برجام را آغاز کردند که به آن‌ها اجازه می‌دهد تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران را در پاسخ به عدم پایبندی ایران بازگردانند. این اقدام از تشدید تنش‌ها در روابط اروپا و ایران خبر می‌دهد، به‌ویژه پس از حمایت تروئیکای اروپایی از اسرائیل در درگیری‌های ماه ژوئن میان ایران و اسرائیل. چشم‌انداز تعامل سازنده میان اتحادیه اروپا و ایران به‌دلیل این تحولات بسیار تاریک شده است.

در دهه‌های گذشته، تروئیکای اروپایی تلاش داشت از تشدید تنش میان آمریکا و ایران جلوگیری کند، اما امروز با حمله روسیه به اوکراین و نگرانی‌های امنیتی ناشی از آن، اروپا ایران را بازیگری مضر می‌بیند که از روسیه حمایت نظامی می‌کند. این مسئله به همراه وابستگی راهبردی اروپا به آمریکا، باعث شده مواضع تروئیکای اروپایی نسبت به ایران به‌شدت سختگیرانه شود. حفظ همگرایی با دولت دونالد ترامپ نیز فضای استقلال عمل اروپا را محدود کرده است.

زمانی که آمریکا در سال ۲۰۱۸ به‌طور یکجانبه از برجام خارج شد، تروئیکای اروپایی گرچه از توافق حمایت کرد اما اقدامات عملی قابل‌توجهی برای حفظ آن انجام نداد و به تحریم‌های آمریکا تن داد. ایران در واکنش به این وضعیت سیاست «صبر راهبردی» را در پیش گرفت و پس از عدم دریافت مشوق‌های اقتصادی، محدودیت‌های هسته‌ای را نقض کرد. نمونه بارز ناتوانی اروپا در حفظ برجام، شکست پروژه اینستکس بود که با هدف تسهیل تجارت با ایران ایجاد شده بود اما به‌دلایل فنی، مقاومت سیاسی و فشار آمریکا موفقیت چشمگیری نداشت و در نهایت منحل شد.

امروز، با اینکه تروئیکای اروپایی می‌گوید فعال‌سازی اسنپ‌بک مانع دیپلماسی نیست، اما عملکرد دهه گذشته آن‌ها باعث بی‌اعتمادی ایران به نقش اروپا به‌عنوان بازیگر مستقل شده است. اروپا دیگر نقش میانجی را ایفا نمی‌کند و سیاست‌هایش بیشتر با آمریکا همسو شده است. این امر در شرایطی است که اتحادیه اروپا تحریم‌های جدیدی علیه ایران به بهانه حقوق بشر و حمایت ایران از روسیه اعمال کرده است.

اروپا، ایران را بیش از پیش به‌عنوان بازیگری خصمانه می‌بیند و تلاش دارد فشارها را بر برنامه هسته‌ای تهران افزایش دهد. این رویکرد با نادیده‌گرفتن نگرانی‌های امنیتی ایران و تنش‌های منطقه‌ای، امیدها برای بازگشت به مذاکرات سازنده را کاهش داده است. هم‌زمان، اظهارات رسمی اروپایی‌ها در حمایت از اسرائیل در درگیری‌های اخیر به‌شدت اعتماد تهران را خدشه‌دار کرده است.

همسویی کامل تروئیکای اروپایی با آمریکا به‌ویژه برای تقویت وحدت ترانس‌آتلانتیک، اولویت یافته است و سوال مهم اکنون این است که ایران چگونه واکنش نشان خواهد داد؛ آیا این واکنش علیه کل اتحادیه اروپا خواهد بود یا تنها به کشورهای تروئیکای اروپایی محدود می‌شود. در این میان، ایتالیا که پیش‌تر دروازه ایران به اروپا لقب گرفته بود، ممکن است به‌عنوان یک کانال دیپلماتیک محدود عمل کند.

روابط ایران و اروپا به کمترین سطح در چند دهه گذشته رسیده است. فقدان اراده سیاسی و بی‌اعتمادی متقابل به همراه تغییرات ژئوپلیتیکی، امید به دیپلماسی موثر را کاهش داده است. فعال‌سازی سازوکار اسنپ‌بک منجر به بازگشت تحریم‌های سازمان ملل خواهد شد که مشروعیت بیشتری نسبت به تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا و اروپا دارد و کنارزدن آن‌ها دشوارتر است.

این تحریم‌ها در زمانی حساس برای ایران اعمال می‌شوند؛ زمانی که کشور با بحران‌های اقتصادی، کمبود آب و برق و تنش‌های منطقه‌ای مواجه است. بدون تغییر جدی در اراده سیاسی یا رویدادهای مهمی که گفت‌وگو را اجتناب‌ناپذیر کند، احتمالاً ایران و تروئیکای اروپایی در چرخه‌ای از تقابل باقی خواهند ماند و فضای دیپلماسی در کوتاه‌مدت بسته خواهد ماند./ منبع