چگونه حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، آینده‌ گسترش سلاح‌های هسته‌ای را تغییر خواهد داد

حمله‌ مشترک اخیر ایالات متحده و اسرائیل به تأسیسات غنی‌سازی ایران تنها یک ضربه تاکتیکی نبود، بلکه نقطه‌ عطفی راهبردی برای همه‌ دولت‌هایی است که در اندیشه دستیابی به سلاح هسته‌ای هستند. در عملیات «چکش نیمه‌شب»، چهارده بمب سنگرشکن «جی بی یو-۵۷» و حدود ۷۵ مهمات نقطه‌زن علیه سایت‌های فردو و نطنز به کار رفت. پیام آشکار این اقدام آن است که هر کشوری که در آستانه ورود به باشگاه هسته‌ای باشد، باید پیش از رسیدن به نقطه‌ بازدارندگی، خود را آماده پذیرش ضربه‌ای پیشگیرانه کند.

تاریخ نشان می‌دهد که بازدارندگی معمولاً پس از رسیدن به بلوغ هسته‌ای حاصل می‌شود؛ زمانی که یک کشور بتواند دستگاه‌های هسته‌ای را بسازد، آزمایش کند یا مستقر سازد. همه‌ قدرت‌های هسته‌ای کنونی این مرحله را طی کرده‌اند، اما ایران هنوز بدان دست نیافته بود. در غرب آسیا نیز پیش‌تر اسرائیل با حمله به رآکتور اوسیراک عراق در سال ۱۹۸۱ و تأسیسات الکبر سوریه در سال ۲۰۰۷ نشان داده بود که در برابر تلاش‌های منطقه‌ای برای تکثیر هسته‌ای آماده اقدام پیشگیرانه است. با این حال، گستردگی و هماهنگی حمله‌ اخیر سطح تازه‌ای از پیام‌رسانی را رقم زد. این‌بار نه فقط به کشوری خاص، بلکه به جامعه جهانی هشدار داده شد که حتی تأسیسات غنی‌سازی نیز، مادام که قابل نفوذ باشند، هدف مشروع محسوب می‌شوند؛ به‌ویژه اگر کشور مربوطه از مخالفان ایالات متحده و متحدانش باشد.

پیامد این تغییر برای آینده تکثیر عمیق است. هر دولتی که به‌دنبال ساخت سلاح هسته‌ای باشد، اکنون ناگزیر است پیش از آغاز مسیر تکثیر، توان دفاعی لازم برای مقاومت در برابر حمله‌ پیشگیرانه را ایجاد کند. این به‌معنای احداث پناهگاه‌های عمیق زیرزمینی، شبکه‌ تونل‌ها و تأسیسات سخت‌شده است که بتوانند در برابر پیشرفته‌ترین بمب‌های سنگرشکن آمریکا دوام بیاورند. افزون بر آن، نیاز به سامانه‌های پدافندی قدرتمند، فریب، پراکندگی و سطحی از محرمانگی وجود دارد که تنها پیشرفته‌ترین سازمان‌های اطلاعاتی از عهده آن برمی‌آیند.

این الزامات هزینه‌های هنگفتی بر فرآیند تکثیر تحمیل می‌کند. تلاش برای دستیابی به سلاح هسته‌ای، پیشاپیش پرهزینه و پر از خطر سیاسی است و افزودن نیاز به دفاع پیشرفته، دشواری آن را دوچندان می‌سازد. بسیاری از دولت‌ها توان مالی و فنی چنین اقدامی را، به‌ویژه در مراحل اولیه و آسیب‌پذیر غنی‌سازی نخواهند داشت.

ایران احتمالاً دوباره تلاش خواهد کرد. این کشور در گذشته نشان داده که مقاوم، انعطاف‌پذیر و مصمم است تا به برابری راهبردی با دشمنانش دست یابد. اما تا زمانی که نتواند سامانه‌ پدافند بومی برای محافظت از زیرساخت‌های حساس خود ایجاد کند، تلاش‌های آینده نیز در معرض شکست قرار خواهد داشت. حتی با احداث پناهگاه‌ها و تونل‌های عمیق، چالش‌هایی چون پنهان‌سازی، محدودیت منابع و نفوذ اطلاعاتی باقی خواهد ماند.

درس بزرگ این است که فرصت برای تکثیر هسته‌ای کند و آشکار روبه‌پایان است. از این پس متقاضیان باید پیش از ساخت بمب، خود را برای جنگ آماده کنند. هزینه‌ ورود به باشگاه هسته‌ای هم از نظر مادی و هم از نظر خطر راهبردی افزایش یافته است. این امر ممکن است سرعت تکثیر را کاهش دهد، اما می‌تواند آن را خطرناک‌تر نیز سازد؛ زیرا دولت‌ها شاید به‌جای مسیر تدریجی، به برنامه‌های فشرده و مخفیانه یا راهبردهای نامتقارن روی آورند. چنین شرایطی خطر سوءمحاسبه را برای همه‌ طرف‌ها افزایش می‌دهد.

در نتیجه، گرچه این حمله شاید در بلندمدت تعداد تکثیرکنندگان را کاهش دهد، اما قواعد بازی برای آنانی که ادامه دهند، تغییر کرده است. این رویداد نشانه‌ بازگشت به مقابله‌ نظامی با تکثیر است، آن هم در دوره‌ای که بازدارندگی با بی‌ثباتی و سوءبرداشت‌ها تضعیف شده است. بازسازی بازدارندگی تنها با حمله یا دفاع موشکی ممکن نیست، بلکه نیازمند اراده‌ روشن و تعهد معتبر برای جلوگیری از شکستن آستانه‌ هسته‌ای است.

بنابراین، هدف عملیات فقط محروم‌ساختن ایران از بمب نبود، بلکه بازگرداندن مرز هنجاری علیه تکثیر بود. پیام کلی روشن است: در عصر تضعیف بازدارندگی، کشورهایی که قصد تکثیر دارند، باید نه‌تنها راه ساخت بمب، بلکه راه بقا در برابر توفان پیش از آن را محاسبه کنند. مسیر رسیدن به بمب از ویرانه‌های فردو و نطنز می‌گذرد و تنها آماده‌ترین دولت‌ها شانس عبور از آن را خواهند داشت./ منبع