بازسازی هویت ملی ایران پس از حملات اسرائیل و آمریکا

پس از جنگ دوازده‌روزه با اسرائیل و آمریکا، ایران با خسارات سنگین نظامی، هسته‌ای و تلفات غیرنظامی روبه‌رو شده است. در این شرایط، خشم عمومی ناشی از حملات خارجی به فرصتی برای رهبران ایران تبدیل شده تا از طریق ترویج ناسیونالیسمی ترکیبی، حمایت داخلی را تقویت کنند. در مراسم عاشورا، که یکی از آیین‌های مهم شیعی است، مداحان ترانه‌های میهنی مانند «ای ایران» را با عبارات مذهبی درآمیختند و جمعیت با اشتیاق این ترانه‌ها را تکرار کردند. این اقدام نشانه‌ای از تلاش دولت برای تلفیق هویت شیعی با نمادهای ملی‌گرایانه است. در شهرهایی مانند شیراز و تهران، بیلبوردهایی با تصاویر شاپور اول، پادشاه ساسانی و آرش کمانگیر، اسطوره ایرانی، نصب شده‌اند که به‌جای نمادهای سنتی، تصاویری از موشک‌های جمهوری اسلامی یا تحقیر دشمنان خارجی را نشان می‌دهند. این نمادها، که زمانی متعلق به ملی‌گرایان سکولار بودند، اکنون توسط دولت به کار گرفته شده‌اند تا حس وحدت ملی را تقویت کنند.

این چرخش به سمت ناسیونالیسم در پاسخ به چالش‌های اقتصادی و سیاسی داخلی، مانند بحران آب، برق و سوخت و همچنین نارضایتی‌های اجتماعی پیش از جنگ، رخ داده است. در حالی که برخی از ایرانیان این رویکرد را به‌عنوان واکنشی طبیعی به حملات خارجی می‌بینند، دیگران آن را تلاشی مهندسی‌شده از سوی دولت برای حفظ قدرت می‌دانند. به گفته محسن برهانی، استاد دانشگاه تهران، این تلفیق هویت شیعی و ناسیونالیسم ایرانی نتیجه مستقیم حملات خارجی است. با این حال، فقدان داده‌های نظرسنجی معتبر، ارزیابی دقیق تأثیر این رویکرد بر افکار عمومی را دشوار کرده است.

برخی شهروندان، مانند لیدا از تهران، معتقدند که حملات خارجی به غرور ملی آسیب زده و حتی منتقدان دولت نیز در حال حاضر تمایلی به اعتراض ندارند، زیرا نمی‌خواهند تغییر داخلی تحت تأثیر دولت‌های خارجی رخ دهد. با این حال، برخی این ناسیونالیسم را غیراصیل و تحمیلی می‌دانند که از سوی دولت هدایت می‌شود، نه از سوی اعتراضات مردمی یا درد مشترک. خانواده تورج نگهبان، شاعر ترانه «ای ایران»، نیز از استفاده دولت از این ترانه انتقاد کرده و آن را سوءاستفاده از نمادهای ملی‌ای می‌دانند که سال‌ها سرکوب شده بودند.

کارشناسان، مانند علی انصاری از دانشگاه سنت‌اندروز، معتقدند که دولت در زمان بحران به ناسیونالیسم روی آورده تا همبستگی ملی را تقویت کند، چیزی که سال‌ها در ایران کمرنگ بوده است. در گذشته، به‌ویژه پس از جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰، رهبران انقلابی نیز از چنین رویکردی استفاده کرده بودند، اما مقیاس کنونی بی‌سابقه است. در مراسم محرم، مداحان در شهرهایی مانند یزد، ترانه‌های میهنی را با اشعار مذهبی ترکیب کردند و حتی ترانه‌هایی که زمانی به دلیل ارتباط با دوره پهلوی ممنوع بودند، اکنون در مراسم رسمی اجرا می‌شوند.

با وجود این تلاش‌ها، برخی معتقدند که این ناسیونالیسم نمی‌تواند مشکلات عمیق اقتصادی و اجتماعی ایران را حل کند. دولت محدودیت‌های اینترنتی را افزایش داده و سرکوب گسترده‌ای را علیه آنچه «جاسوسان» می‌نامد آغاز کرده است، اما گروه‌های حقوق بشری می‌گویند این اقدامات، مخالفان و اقلیت‌ها را هدف قرار داده است. دعوت‌های خارجی، مانند سخنان نتانیاهو و ترامپ برای قیام علیه دولت، به‌جای تضعیف نظام، به تقویت حس مقاومت ملی منجر شده است. با این حال، برخی کارشناسان هشدار می‌دهند که با فروکش‌کردن احساسات ناشی از جنگ، مشکلات زیرساختی و اقتصادی ممکن است بار دیگر نارضایتی‌ها را شعله‌ور کند. این ناسیونالیسم جدید، اگرچه در کوتاه‌مدت به دولت کمک کرده تا کنترل خود را حفظ کند، اما پایداری آن در برابر چالش‌های بلندمدت مورد تردید است./ منبع