بازگشت مالکی و تزلزل نظم شکننده در عراق

کناره‌گیری ناگهانی محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر عراق، از رقابت برای دور دوم و هموار شدن مسیر برای بازگشت نوری المالکی، یک زلزله تاکتیکی در صحنه سیاسی این کشور بود که کارت‌ها را در مراکز تصمیم‌گیری داخلی و اتاق‌های مانور منطقه‌ای و بین‌المللی بر هم زد. بازگشت مالکی، که جاه‌طلبی‌های ائتلاف دولت قانون را با نگرانی‌های واشنگتن پیوند می‌زند، اخگری زیر خاکستر توازن‌های شکننده است. تهران از سایه نظاره‌گر است و مهره‌های خود را به‌عنوان اهرم فشار در مذاکرات گسترده‌تر با آمریکا حرکت می‌دهد، در حالی که ترکیه سکوتی محتاطانه و کشورهای حاشیه خلیج فارس حالتی از انتظار توأم با نگرانی را در پیش گرفته‌اند.

خروج السودانی از قدرت، یک فرار هوشمندانه از کمین ژئوپلیتیکی بود. او که دو سال تلاش کرده بود میان عمل‌گرایی آمریکایی و صلابت داخلی توازن برقرار کند، دریافت که دولتش توان مقاومت در برابر طوفانی که از واشنگتن می‌وزد را ندارد. ماندن در قدرت به معنای رویارویی با خواسته‌های حاصل-جمع-صفر آمریکا برای قطع پیوندهای ارگانیک با مراکز قدرت همسو با تهران در بغداد بود که به منزله خودکشی سیاسی در چارچوب هماهنگی شیعیان تلقی می‌شد. از این رو، او ترجیح داد زغال گداخته را در دستان مالکی قرار دهد، با این قمار که بن‌بست سیاسی بعدی می‌تواند او را به‌عنوان تنها ناجی با حمایت بین‌المللی بازگرداند.

در اربیل، به نظر می‌رسد مالکی توانسته اعتماد حزب دموکرات کردستان را جلب کند. کردها که به «شریک قوی» تمایل دارند، مالکی را چهره‌ای آگاه به نقشه حکمرانی بغداد می‌دانند که قادر به انجام تعهدات مالی و نفتی است. آن‌ها با به تأخیر انداختن انتخاب رئیس‌جمهور، به مالکی فرصت می‌دهند تا جایگاه خود را در بیت شیعی و در برابر واشنگتن سامان دهد. در مقابل، محمد الحلبوسی و دیگر نیروهای سنی، با یادآوری دوران رویارویی سیاسی و پیگردهای قضایی، در برابر نامزدی او ایستاده‌اند. مخالفت صریح دونالد ترامپ با نامزدی مالکی نیز خط قرمز سیاست جدید آمریکا در عراق را ترسیم کرد. اگرچه این پیام بعداً حذف شد، اما واقع‌گرایی سیاسی آن را یک تاکتیک آشنای آمریکایی برای گرفتن امتیازات سیاسی می‌خواند. مالکی که در مانورهای سیاسی باتجربه است، این سیگنال‌ها را دریافت کرده و خود را به‌عنوان تضمینی قوی برای مهار سلاح‌های کنترل‌نشده و فساد مالی، در چارچوب شروط کاخ سفید، معرفی می‌کند.

در بعد امنیتی، تصمیم واشنگتن برای خروج نیروها از پایگاه‌های اصلی و تمرکز در اقلیم کردستان، بخش‌های وسیعی از جغرافیای عراق را در معرض خطر قرار داده و همزمان، انتقال هزاران زندانی داعش از سوریه به عراق، یک مین امنیتی و سیاسی حساس را فعال کرده است. در محاسبات استراتژیک تهران، مالکی یک مهره قابل استفاده در لحظات بازتنظیم است. نام او به تنهایی نگرانی کافی برای ایجاد اهرم فشار در مذاکرات با واشنگتن ایجاد می‌کند. محتمل‌ترین سناریو این است که ایران در آخرین لحظه حمایت خود را از نامزدی او پس بگیرد تا آن را به‌عنوان یک امتیاز منطقه‌ای معنادار به دولت ترامپ ارائه دهد. در هر صورت، مالکی یک کارت مفید برای تهران باقی می‌ماند. با تشدید تنش‌ها میان واشنگتن، تهران و تل‌آویو، عراق در آستانه تبدیل شدن به میدان اصلی رویارویی قرار دارد. بازگشت مالکی آن را در موقعیتی دشوار قرار می‌دهد: یا به‌عنوان یک مدیر بحران ظاهر می‌شود، یا دولتش اولین قربانی تشدید تنش‌ها خواهد بود. این وضعیت همچنین سرمایه‌گذاری‌های کشورهای حاشیه خلیج فارس را که برای احیای اقتصاد عراق حیاتی است، با عدم قطعیت مواجه می‌کند. عراق در یک سردرگمی سازمان‌یافته قرار دارد و نامزدی مالکی، تلاقی میان تصمیم‌گیری داخلی و توازن بین‌المللی را متبلور می‌سازد./ منبع