راهبرد تازه روسیه در غرب آسیا؛ بازگشت یک بازیگر فراموش‌نشده

روسیه برخلاف تصور رایج که آن را بازیگری رو به افول در غرب آسیا می‌داند، همچنان جایگاهی فعال و اثرگذار در منطقه دارد و بسیاری از کشورهای غرب آسیا نیز دلایل مشخصی برای حفظ یا گسترش روابط با مسکو دارند. اگرچه برخی از شرکای روسیه در سال‌های اخیر تضعیف شده یا سقوط کرده‌اند، از جمله سرنگونی بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ یا ضربات سنگین اسرائیل به حماس و حزب‌الله، اما این تحولات هنوز به معنای شکست ژئوپلیتیکی روسیه یا تغییر آرایش منطقه‌ای علیه آن نیست. جنگ اوکراین منابع روسیه را تحلیل برده، اما در صورت توقف یا کاهش شدت جنگ، مسکو می‌تواند بار دیگر تمرکز خود را به غرب آسیا معطوف کند و حتی قدرتمندتر از گذشته ظاهر شود.

روسیه همچنان نفوذ قابل‌توجهی در منطقه دارد، به‌ویژه از طریق تقویت روابط با بازیگران مخالف آمریکا. همکاری مسکو با ایران همچنان رو به گسترش است و اسناد دفاعی فاش‌شده نشان می‌دهد که روسیه مونتاژ نخستین جنگنده‌های سوخو-۳۵ را برای ایران آغاز کرده است؛ قراردادی ۶.۵ میلیارد دلاری که می‌تواند نیروی هوایی ایران را نوسازی و توان دفاعی آن را تقویت کند. روسیه حتی تلاش کرده میان ایران و اسرائیل میانجی‌گری کند. در سوریه پس از اسد نیز مسکو همچنان بازیگری مهم است و پایگاه‌های نظامی، روابط اقتصادی و نفوذ سیاسی خود را حفظ کرده است. احمد الشرع، رئیس‌جمهور جدید سوریه، ضمن تلاش برای بهبود روابط با غرب، نشانه‌ای از فاصله‌گیری از روسیه بروز نداده و تأیید کرده که توافقی میان او و مسکو برای عدم مداخله روسیه در جنگ داخلی وجود داشته است. روسیه همچنین بخشی از دارایی‌های نظامی خود را از سوریه به لیبی منتقل کرده و از این طریق حضور خود را در مدیترانه و شمال آفریقا حفظ کرده است.

روسیه روابط اقتصادی و دیپلماتیک خود را با شرکای آمریکا نیز حفظ کرده و هیچ‌یک از کشورهای دوست آمریکا در منطقه توافق‌های مهم خود با روسیه را لغو نکرده‌اند. هیچ‌یک نیز به‌طور جدی در کنار غرب برای منزوی‌کردن روسیه قرار نگرفته‌اند. روابط اقتصادی روسیه با ترکیه و کشورهای خلیج فارس پس از جنگ اوکراین حتی تقویت شده است. تجارت غیرنفتی روسیه با امارات در سال ۲۰۲۴ به ۱۱.۵ میلیارد دلار رسید و شرکت‌های اماراتی در بخش‌های انرژی و حمل‌ونقل روسیه سرمایه‌گذاری کرده‌اند. در سال ۲۰۲۵، محمد بن‌زاید، رئیس‌جمهور امارات، برای تقویت روابط اقتصادی به روسیه سفر کرد و روسیه و عربستان نیز توافق لغو روادید امضا کردند.

در صورت توقف جنگ اوکراین، روسیه می‌تواند توان صنعتی و نظامی خود را دوباره به غرب آسیا معطوف کند و فروش تسلیحات به کشورهای منطقه را افزایش دهد. بسیاری از بازیگران منطقه‌ای همچنان علاقه‌مند به خرید تجهیزات روسی هستند، حتی اگر کیفیت آن‌ها مورد انتقاد باشد. احساس دوگانگی و استانداردهای دوگانه آمریکا نیز موجب شده برخی کشورهای منطقه به روایت‌های روسیه پذیراتر باشند. رسانه‌های روسی مانند راشا تودی عربی و اسپوتنیک عربی نیز نقش مهمی در انتشار روایت‌های مسکو دارند و میلیون‌ها مخاطب در جهان عرب جذب کرده‌اند.

در چنین شرایطی، پیشنهاد دعوت از پوتین برای پیوستن به «هیئت صلح» جهت نظارت بر بازسازی غزه اقدامی نادرست تلقی می‌شود. تحلیل یادداشت تأکید می‌کند که آمریکا باید از هم‌اکنون برای جلوگیری از احیای نفوذ روسیه در غرب آسیا و شمال آفریقا اقدام کند و با اتخاذ راهبردی جامع، رقابت با روسیه را در مدیترانه و منطقه تقویت کند. تقویت نقش اوکراین در منطقه، به‌ویژه در بازار تسلیحات، نیز می‌تواند جایگزینی برای نفوذ روسیه باشد. در نهایت، هشدار داده می‌شود که اگر آمریکا اکنون اقدام نکند، مهار روسیه در آینده دشوارتر خواهد شد و مسکو می‌تواند آزادی عمل آمریکا را در مدیترانه و غرب آسیا محدود کند؛ زیرا پوتین بازیگری است که همواره با نگاه بلندمدت عمل می‌کند./ منبع