گروه داعش در حال بازسازی از دل اردوگاه‌های سوریه

در شمال‌شرق سوریه، نزدیک به پنجاه هزار نفر از اعضای سابق داعش و خانواده‌هایشان در ۲۷ زندان و بازداشتگاه نگهداری می‌شوند. این مراکز در طول سال‌ها مورد حملات زندان‌گشایی قرار گرفته‌اند که برخی موفق بوده‌اند و اعضای آزادشده به تقویت صفوف این گروه کمک کرده‌اند. کاهش کمک‌های بشردوستانه دولت ترامپ، به‌ویژه ۱۱۷ میلیون دلار که برای مدیریت خدمات حیاتی و تحلیل امنیت داده‌ها اختصاص یافته بود، همراه با تصمیم به کاهش نیروهای ویژه آمریکا از حدود دو هزار به هفت‌صد نفر، می‌تواند پیامدهایی فراتر از سوریه داشته باشد و متحدان آمریکایی را در منطقه تحت تأثیر قرار دهد.

زندانیان و بازداشت‌شدگان در این مراکز محیطی پرورش‌دهنده رادیکالیسم و افراط‌گرایی را تجربه می‌کنند. چندین حمله بزرگ از جمله حمله به زندان صنعا در ۲۰۲۲ نشان داده‌اند که داعش ظرفیت اجرای عملیات پیچیده را حفظ کرده است. در سال ۲۰۲۴، تعداد حملات داعش در سوریه به تقریباً هفت‌صد مورد رسید و در سال ۲۰۲۵، با کاهش نیروهای آمریکایی، میانگین حملات به حدود چهارده مورد در ماه افزایش یافت. عملیات‌های مشترک آمریکا و نیروهای محلی، از جمله ضبط سلاح و بازداشت سران این گروه‌ها، ادامه دارد.

در حالی که سطح حملات در سه‌ماهه اول ۲۰۲۵ کاهش یافته بود، اما پس از آغاز کاهش نیروها، افزایش یافته و باعث کشته‌شدن فرمانده ارشد داعش و پسرانش در ماه جولای شد. همچنین چند عضو داعش در رقه توسط نیروهای کرد بازداشت شدند. این نشانه‌ای است مبنی بر اینکه داعش در حال ورود به مرحله بازسازی است. در صورت کاهش فشار، این گروه فرصت بالقوه برای جذب نیرو، بازسازی سازمان و تعرض به دولت سوریه را خواهد یافت و ممکن است خشونت فرقه‌ای را تشدید کرده و بحران را به‌گونه‌ای خطرناک تشدید کند.

اردوگاه‌های ال-هول و روژ از جمله بزرگ‌ترین مراکز هستند که جمعاً نزدیک به ۳۸ هزار و چهارصد نفر در آن‌ها نگهداری می‌شوند، با اکثریت مطلق زنان و کودکان. شرایط در ال-هول به‌گونه‌ای توصیف شده که وجود باز گذاشتن فاضلاب، مسکن ناکافی، دسترسی محدود به نیازهای اولیه، خشونت و تجاوز جنسی شانس بازتولید بنیادگرایی را افزایش می‌دهد. کودکان بیش از ۶۰ درصد جمعیت این اردوگاه‌ها را تشکیل می‌دهند. برای کاهش خطرها، خانواده‌ها از یکدیگر جدا شده‌اند؛ پسران در زندان‌ها نگهداری می‌شوند. اما این جداسازی بدون کاهش تمایلات افراطی، مشکلات روانی شدیدی برای کودکان و مادرانشان ایجاد کرده است.

برای جلوگیری از فاجعه‌ای قابل پیش‌بینی، لازم است آمریکا، متحدان غربی و کشورهای حاشیه خلیج ‌فارس و دیگر شرکای منطقه‌ای، شرایط اردوگاه‌ها را بهبود بخشند و با استفاده از اهرم سیاسی و اقتصادی، روند بازگرداندن اتباع به کشورهای مبدا را تسریع کنند. تاکنون ۳۶ کشور بخشی از اتباع خود را بازگردانده‌اند؛ عراق پیشتاز بوده و حدود ۲۵ هزار نفر را (معادل هشتاد درصد جمعیت عراق در اردوگاه‌ها) بازگردانده است. وزارت خارجه آمریکا روند عراق را تحسین کرده است. همچنین کشورهای کوزوو، قزاقستان، مقدونیه شمالی، آلبانی، سودان، قرقیزستان و باربادوس در این حوزه پیشرفت داشته‌اند؛ آمریکا، کانادا، هلند، مالزی و روسیه نیز گام‌هایی برداشته‌اند.

در مقابل، اندونزی پس از پنج‌سال توقف هنوز اقدام به بازگرداندن بیش از چهارصد نفر از اتباعش نکرده و منتظر تائید سطوح بالا است. انگلیس در بازگرداندن اتباع خود تردید دارد و برخی را از تابعیت‌شان محروم کرده است؛ اما این اقدام می‌تواند عواقب امنیتی جدی ایجاد کرده و اتباع را به جمع داعشی‌ها در اردوگاه‌ها سوق دهد.

سازمان‌های بین‌المللی همچون صلیب‌سرخ، صندوق جهانی مشارکت و تاب‌آوری، یونیسف و دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل، برای شناسایی افراد، آماده‌سازی زنان و کودکان از طریق آموزش و مشاوره، تدوین دستورالعمل‌های بازتوانی و آموزش روانشناسان و مددکاران در کشورهای مقصد فعالیت می‌کنند.

چنان‌چه روند بازگشت افراد همچنان کند باقی بماند، کودکان بزرگ‌تر شده، آسیب‌های روانی، آموزشی و سلامت انباشته خواهد شد و بار بازگشت جبران‌ناپذیرتر می‌شود. در مقابل، با سرمایه‌گذاری مناسب و حمایت نهادی، می‌توان اردوگاه‌ها را بست، افراد بازگشت‌یافته را ادغام مجدد کرد و گروه داعش را از منبع آماده‌ای برای جذب نیرو محروم ساخت./ منبع