آینده بازدارندگی ایران در عصر هوش مصنوعی

جنگ ۲۰۲۶ علیه ایران، که در تابستان نیز ادامه یافت و در آن استفاده از هوش مصنوعی در پردازش داده‌های اطلاعاتی و فرایند هدف‌گیری برجسته شد، نشان داد که مفهوم جنگ بیش از پیش از تقابل کلاسیک میان ارتش‌ها فاصله گرفته و به عرصه جنگ‌های خاکستری وارد شده است. برای ایران، مسئله دیگر تنها مقابله با موشک یا تانک نیست؛ مسئله مقابله با «اشراف اطلاعاتی» است که می‌تواند سرمایه‌های انسانی و زیرساخت‌های حیاتی را در معرض تهدید قرار دهد. همزمان، حملات مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران فشار ناشی از تنهایی راهبردی این کشور را تشدید کرده است. در چنین شرایطی، توسعه سلاح‌های خودمختار می‌تواند بخشی از یک بازدارندگی فعال باشد؛ بازدارندگی‌ای که توان خنثی‌سازی عملیات فریب و افزایش هزینه اقدام خصمانه را تقویت کند و طرف مقابل را به دیپلماسی واقعی سوق دهد.

اشراف اطلاعاتی و ضرورت خودمختاری

روند ترورهای هدفمند علیه چهره‌های کلیدی ایران نشان‌دهنده تغییر در ابزارهای تهدید است. ترکیب اطلاعات انسانی (HUMINT) و اطلاعات سیگنالی (SIGINT) با الگوریتم‌های پیشرفته شناسایی، امکان تحلیل «ردپای دیجیتال» و الگوهای رفتاری را افزایش داده است. استفاده از هوش مصنوعی برای پردازش حجم عظیمی از داده‌های نظارتی نیز این نفوذ را از سطح سایبری فراتر برده و به تهدیدی فیزیکی و هسته‌ای تبدیل کرده است. در چنین محیطی، داده به ابزاری برای شناسایی دقیق نقاط ضعف امنیتی و برنامه‌ریزی عملیات پیش از اجرا و در نتیجه به نوعی «سلاح» تبدیل می‌شود.

در پاسخ به این سطح از تهدید، ایران به گذار از سیستم‌های صرفاً کنترل‌شده انسانی به سمت «سیستم‌های تسلیحاتی خودمختار» (LAWS) نیاز دارد. توسعه این سامانه‌ها دیگر صرفاً ابزاری برای ارتقای توان رزمی نیست، بلکه بخشی از سازگاری با محیط‌های نبرد سریع، پیچیده و داده‌محور و یک ضرورت راهبردی برای حفظ توان دفاعی است. این ضرورت از محدودیت‌های انسانی در تصمیم‌گیری آغاز می‌شود و تا تداوم عملیات، حفاظت از نیروها و افزایش هزینه اقدام خصمانه امتداد می‌یابد.

در میدان‌های نبرد پرسرعت، انسان قادر نیست حجم عظیمی از داده‌ها را در کسری از ثانیه پردازش کند. سامانه‌های مبتنی بر هوش مصنوعی می‌توانند چرخه تصمیم‌گیری را تسریع کنند، داده‌های متعدد را سریع‌تر تحلیل کنند و به شناسایی اهداف کمک کنند. این ظرفیت، در صورت طراحی و نظارت مناسب، می‌تواند بخشی از فشار شناختی بر نیروی انسانی و برخی خطاهای ناشی از شرایط پراسترس را کاهش دهد.

این نیاز به استقلال عملیاتی در محیط‌های مسدود اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های نبردهای آینده، جنگ الکترونیک و قطع ارتباط میان واحدها و مراکز فرماندهی است. سامانه‌های خودمختار می‌توانند در محیط‌های «ضد دسترسی» و در شرایط اختلال یا قطع ارتباطات ماهواره‌ای و رادیویی، بخشی از مأموریت از پیش تعیین‌شده را بدون هدایت زنده انسانی ادامه دهند. این استقلال عملیاتی می‌تواند مانع از فلج کامل دفاع در اثر اختلال شبکه‌های ارتباطی شود و تداوم مأموریت را حفظ کند.

در کنار تداوم عملیات، استفاده از سامانه‌های خودمختار در عملیات‌های پرخطر و مناطق تحت نفوذ دشمن، امکان اجرای برخی مأموریت‌های حساس را بدون قراردادن مستقیم نیروهای انسانی در معرض خطر فراهم می‌کند. کاهش حضور انسان در محیط‌های پرخطر، علاوه بر حفظ جان نیروها، می‌تواند تاب‌آوری دفاعی کشور را از نظر عملیاتی و روانی افزایش دهد.

این منطق در سطح بازدارندگی نیز ادامه می‌یابد. در برابر ارتش‌هایی با برتری تکنولوژیک و بودجه‌های عظیم، سلاح‌های خودمختارِ کم‌هزینه‌تر، هوشمند و مقیاس‌پذیر می‌توانند بخشی از عدم توازن موجود را جبران کنند. توان به‌کارگیری این سامانه‌ها در حجم بالا، هزینه و پیچیدگی حمله به ایران را افزایش می‌دهد و می‌تواند در محاسبات بازدارندگی طرف مقابل نقش داشته باشد.

از دفاع داده‌محور تا بازدارندگی هوشمندانه

گذار به سلاح‌های خودمختار باید هم‌زمان با گذار به یک «دکترین دفاع داده‌محور» همراه باشد. هوش مصنوعی نباید تنها در سلاح‌ها به کار گرفته شود، بلکه در لایه‌های «ضد‌اطلاعات» نیز می‌تواند برای شناسایی الگوهای غیرعادی و تهدیدهای احتمالی، ردیابی تلاش‌های نفوذ و تقویت هشدار زودهنگام در برابر عملیات‌های ترور و جاسوسی به کار رود. هدف باید حرکت از «واکنش به آسیب» به سمت شناسایی و خنثی‌سازی تهدید در کانون منشأ، پیش از تبدیل‌شدن آن به یک عملیات موفق باشد.

در نهایت، هدف این گذار تکنولوژیک، دستیابی به «بازدارندگی هوشمندانه» است. بازدارندگی در قرن بیست‌ویکم تنها به معنای داشتن توانایی تخریب نیست، بلکه به توانایی ایجاد عدم اطمینان در محاسبات دشمن نیز مربوط می‌شود. ایران با نمایش توانایی خود در استفاده از سلاح‌های خودمختار، هوش مصنوعی و دفاع داده‌محور باید این پیام را منتقل کند که تلاش برای نفوذ یا ترور با پاسخی سریع، دقیق و هوشمند روبه‌رو خواهد شد؛ پاسخی که هزینه آن از سود احتمالی اقدام خصمانه بیشتر باشد.

امنیت ملی در عصر جدید بیش از گذشته به تسلط بر اطلاعات و خودمختاری عملیاتی وابسته است. توسعه بومی سلاح‌های خودمختار و سیستم‌های هوشمند یکی از ضروری‌ترین راه‌ها برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر ترورها، نفوذهای سایبری و اختلال در شبکه‌های فرماندهی است. با تکیه بر چنین دکترینی، ایران می‌تواند از یک الگوی صرفاً واکنشی فاصله بگیرد و به قدرتی هوشمند و پیش‌دستانه تبدیل شود که امنیت خود را با قدرت پردازش داده، سرعت تصمیم‌گیری و دقت عملیاتی تقویت می‌کند.

جهانبخش رشیدی، پژوهشگر علوم سیاسی و روابط بین الملل