بومی‌سازی شبه‌نظامیان: راه‌حل پیشنهادی لاریجانی برای بغداد و بیروت

یک هفته پس از انتصاب علی لاریجانی به‌سمت دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، وی فعالیت خود را با سفری به عراق و لبنان، دو کشوری که مهم‌ترین شبه‌نظامیان وفادار به تهران در آنجا حضور دارند، آغاز کرد. این انتصاب و سفر، به‌منزله تغییری در تصمیم‌گیری‌های امنیتی و سیاسی ایران تلقی می‌شود که نشان‌دهنده فاصله‌گرفتن از جریان‌های تندرو است که در دوره ریاست‌جمهوری ابراهیم رئیسی بر نهادهای کلیدی تسلط داشتند. لاریجانی که پیش از این نیز دبیر شورای عالی امنیت ملی و رئیس مجلس ایران بوده، به‌عنوان چهره‌ای میانه‌رو شناخته می‌شود که به دایره نزدیکان رهبر ایران تعلق دارد و رویکردش به منطق دولت نزدیک‌تر است.

این سفر در مقطعی حساس انجام شد؛ در شرایطی که نفوذ گروه‌های متحد ایران در منطقه به‌دلیل فشارهای فزاینده آمریکا بر دولت‌های عراق و لبنان، رو به کاهش است. آمریکا با راهبرد «چماق و هویج»، شامل تهدید به اقدام نظامی و فشار اقتصادی در کنار وعده‌های کمک مالی و نظامی، به‌دنبال خلع سلاح این گروه‌ها و تضمین انحصار دولت بر تسلیحات است. با توجه به این تحولات، تهران در تلاش است تا شبکه نیروهای متحد خود را حفظ و با شرایط جدید منطبق سازد. این سفر لاریجانی که نقش دیپلماتیک شورای عالی امنیت ملی را احیا کرده، می‌تواند با هماهنگی دولت مسعود پزشکیان انجام شده باشد یا از سوی رهبر ایران برای بازگرداندن کنترل سیاست خارجی به نهادی تحت نظارت وی، تحمیل شده باشد. این روند همچنین امکان دور زدن مجلس تحت سلطه تندروها را فراهم می‌آورد.

ایده اصلی لاریجانی در این سفر، «بومی‌سازی شبه‌نظامیان» است. این راهبرد بر این باور استوار است که نفوذ نظامی-ایدئولوژیک تهران در منطقه رو به زوال است و باید شبه‌نظامیان را در ساختارهای سیاسی عراق و لبنان ادغام کرد. هر دو کشور زیرساخت لازم برای این رویکرد را دارند؛ زیرا حزب‌الله و جناح‌های شیعه در عراق، هم‌اکنون در دولت و مجلس حضور رسمی دارند. هدف لاریجانی در این سفر، متقاعد کردن دولت‌های میزبان برای پذیرش حضور این گروه‌ها و از سوی دیگر، قانع کردن خود شبه‌نظامیان برای تغییر جایگاهشان در چارچوب سیاسی محلی است. این راهبرد به‌دنبال آن است که در شرایطی که «هژمونی» سنتی ایران در حال فرسایش است، حداکثر نفوذ سیاسی را برای تهران حفظ کند. این ایده که لاریجانی از دهه‌ها قبل مطرح کرده، بر تبدیل نفوذ شبه‌نظامیان به یک قدرت سیاسی مستحکم و ریشه‌دار در ساختارهای دولتی تأکید دارد.

با این حال، این مسیر با چالش‌های بزرگی روبه‌رو است؛ به‌ویژه در مسئله خلع سلاح. شبه‌نظامیان به‌دنبال حفظ سلاح‌های خود هستند، درحالی‌که آمریکا و دولت‌های عراق و لبنان بر خلع سلاح آن‌ها اصرار دارند. لاریجانی و جناح میانه‌روی ایران برای حل این معضل، مدلی شبیه به «پیشمرگه کرد» را پیشنهاد می‌دهند که در آن، شاخه‌های نظامی این گروه‌ها در ارتش رسمی عراق و لبنان ادغام می‌شوند؛ در عین حال، بخشی از استقلال اداری و رهبری خود را حفظ می‌کنند. اگرچه این راه‌حل به‌معنای عقب‌نشینی از جاه‌طلبی‌های ایدئولوژیک سنتی ایران است، اما یک جایگزین واقع‌گرایانه را ارائه می‌دهد که شبه‌نظامیان وفادار را به‌عنوان بخشی از معماری بازدارندگی غیرمتعارف ایران، هرچند به‌شکلی محدود، حفظ می‌کند.

با وجود این، اجرای این پیشنهاد با سه مانع اصلی روبه‌رو است: نخست، مخالفت احتمالی جریان‌های تندرو در ایران، به‌ویژه سپاه پاسداران که همچنان به راهبرد توسعه نفوذ از طریق نیروهای نیابتی پایبند است. با این حال، با توجه به اقتدار شورای عالی امنیت ملی و جایگاه کنونی لاریجانی، این مانع ممکن است کمتر جدی باشد. دوم، مقاومت خود شبه‌نظامیان است که ممکن است به دستورات تهران، به‌ویژه اگر مورد تأیید سپاه نباشد، تن ندهند. سوم، عدم پذیرش این طرح توسط بازیگران بین‌المللی و ملی در عراق و لبنان است. رهبران این کشورها و همچنین آمریکا و اسرائیل، این لحظه را فرصتی طلایی برای خلع سلاح کامل شبه‌نظامیان می‌دانند و ممکن است هر راه‌حل مصالحه‌آمیزی را که نفوذ ایران را به هر شکل حفظ کند، رد کنند. «بومی‌سازی شبه‌نظامیان» راهبردی واقع‌گرایانه از سوی تهران برای حفظ حداکثر نفوذ سیاسی در شرایط کنونی است، اما بعید است که سایر بازیگران کلیدی را راضی کند./ منبع