رفاه و قدرت: اجلاس گزینشی آمریکا-آفریقا و رقابت با چین

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در اولین اقدام دیپلماتیک مهم خود با آفریقا پس از بازگشت به کاخ سفید، از ۹ تا ۱۱ جولای ۲۰۲۵ میزبان رهبران گابن، گینه‌بیسائو، لیبریا، موریتانی و سنگال در اجلاسی سه‌روزه در واشنگتن دی‌سی است. این اجلاس با هدف تقویت شراکت‌های اقتصادی در زمینه تجارت، سرمایه‌گذاری و مواد معدنی حیاتی برگزار می‌شود، اما در بطن خود جاه‌طلبی راهبردی برای بازسازی نفوذ آمریکا در منطقه‌ای را دنبال می‌کند که رقبایی مانند چین پیشی گرفته‌اند. این رویکرد با سیاست خارجی دولت هم‌راستاست که در گزارش سیاستی با عنوان «نقشه جدید آمریکا-آفریقا در سایه خیزش چین» تشریح شده و بر چهار هدف متمرکز است: رفاه (رهبری در تجارت جهانی)، قدرت (نفوذ در جهان رقابتی)، صلح و امنیت (ثبات منطقه‌ای و جهانی)، و اصول (ترویج آرمان‌های آمریکایی). در این اجلاس، دولت بر دو هدف رفاه و قدرت تأکید دارد، جایی که این دو به‌صورت متقابل یکدیگر را تقویت می‌کنند. با تأمین دسترسی به مواد معدنی حیاتی، گسترش سرمایه‌گذاری و تعمیق تجارت دوجانبه، آمریکا به دنبال نمایش نفوذ، ایجاد اتحاد و مقابله با رقباست، به‌گونه‌ای که رفاه ابزاری برای قدرت و قدرت ابزاری برای رفاه باشد.

چین در بسیاری از کشورهای آفریقایی، از جمله پنج کشور دعوت‌شده، از نظر اقتصادی و سیاسی از آمریکا پیشی گرفته است. چین شریک تجاری اصلی این کشورهاست و در زیرساخت‌ها، صنایع استخراجی و بخش‌های استراتژیک جایگاه مسلطی دارد. برای نمونه، گابن ۲۲ درصد از منگنز وارداتی چین را تأمین می‌کند و در سال گذشته قراردادهای سرمایه‌گذاری ۴.۳ میلیارد دلاری با چین امضا کرده است. در گینه‌بیسائو، چین تنها بزرگراه، بندر اصلی ماهی‌گیری و بخش عمده زیرساخت‌ها را ساخته است. بر اساس گزارش مؤسسه کارنگی، در سال ۲۰۰۳، ۳۵ درصد کشورهای آفریقایی تجارت بیش‌تری با چین داشتند، اما تا سال ۲۰۲۳ این رقم به ۹۷ درصد رسید. چین با ادغام اقتصاد و جاه‌طلبی‌های ژئوپلیتیک، زنجیره‌های تأمین را تضمین کرده و خود را شریک برتر آفریقا معرفی کرده است. در مقابل، تجارت آمریکا با این کشورها محدود است؛ برای مثال، صادرات آمریکا به گابن در سال ۲۰۲۳ تنها ۲۹۷ میلیون دلار بود، در حالی که صادرات چین ۵۶۲ میلیون دلار و وارداتش ۲.۷۷ میلیارد دلار بود. همچنین، سنگال و گابن در فهرست ۳۶ کشوری هستند که دولت ترامپ برای محدودیت‌های سفری در نظر گرفته است. با این حال، این اجلاس تلاشی برای تسریع تجارت و سرمایه‌گذاری آمریکا و بازسازی حضور راهبردی در آفریقاست، جایی که نفوذ این کشور کاهش یافته است.

زمان‌بندی اجلاس نیز راهبردی است. دو هفته پیش، ترامپ میزبان وزرای خارجه کنگو و رواندا بود تا توافق صلحی با میانجیگری آمریکا امضا کنند که به درگیری‌های مرگبار پایان داد و چارچوبی برای یکپارچگی اقتصادی منطقه‌ای با پتانسیل جذب میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری غربی ایجاد کرد. چند روز بعد، در اجلاس تجاری آمریکا-آفریقا در آنگولا، ۲.۵ میلیارد دلار قرارداد اعلام شد که نشان‌دهنده چرخش به سمت دیپلماسی تجاری است. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، با تعطیلی آژانس توسعه بین‌المللی آمریکا، مدل کمک خیریه‌ای را ناکارآمد خواند و اعلام کرد آفریقای جنوب صحرا، با وجود دریافت بیش‌ترین کمک‌ها، تنها در ۲۹ درصد رأی‌گیری‌های مهم سازمان ملل با آمریکا همسو بوده است. او رویکرد جدید را «اولویت تجارت بر کمک، فرصت بر وابستگی و سرمایه‌گذاری بر مساعدت» توصیف کرد.

انتخاب کشورهای دعوت‌شده نشان‌دهنده تمرکز بر ظرفیت اقتصادی، ثروت معدنی و اهمیت ژئواستراتژیک است. گابن، دومین تولیدکننده منگنز جهان، قصد دارد تا سال ۲۰۲۹ صادرات منگنز خام را ممنوع کند تا زنجیره ارزش محلی را تقویت کند. این کشور همچنین دارای منابع آهن، مس، طلا و الماس است و شرکت استرالیایی فورتسکیو متالز گروپ دویست میلیون دلار در ذخایر سنگ‌آهن آن سرمایه‌گذاری کرده است. چین، با تأمین ۲۲ درصد منگنز خود از گابن و قراردادهای ۴.۳ میلیارد دلاری، شریک اصلی تجاری این کشور است. چین همچنین با دیپلماسی دریایی، از جمله کمک پزشکی به هفت هزار غیرنظامی، به گابن نزدیک‌تر شده و شایعاتی درباره پایگاه نظامی در این کشور وجود دارد. آمریکا اما آموزش امنیتی و حمایت از صلح‌بانی منطقه‌ای ارائه کرده است.

گینه‌بیسائو از سرمایه‌گذاری‌های چین در زیرساخت‌ها، مانند بزرگراه، بندر ماهی‌گیری و پردیس دانشگاهی، بهره‌مند شده است. چین با بهره‌برداری از منابع غنی ماهیگیری اقیانوس اطلس و ارائه تجهیزات کشاورزی و بورسیه‌های تحصیلی، حضور خود را تقویت کرده است. گینه‌بیسائو دارای طلا، الماس، بوکسیت و فسفات است. در فوریه ۲۰۲۵، رئیس‌جمهور گینه‌بیسائو با پوتین دیدار کرد و درباره همکاری نظامی گفت‌وگو کردند. در مقابل، حضور آمریکا در این کشور محدود است و از سال ۱۹۹۸ سفارت خود را تعطیل کرده است. تجارت آمریکا-گینه‌بیسائو در سال ۲۰۲۴ تنها ۳.۵ میلیون دلار بود، در حالی که صادرات چین ۶۲.۶ میلیون دلار بود.

لیبریا، متحد تاریخی آمریکا، از کمک‌های این کشور در بازسازی پس از جنگ و مقابله با ابولا بهره‌مند شده است. تعطیلی آژانس توسعه بین‌المللی آمریکا تأثیر عمیقی بر لیبریا دارد، جایی که کمک‌ها ۱.۶ درصد درآمد ملی را تشکیل می‌دهند. تجارت آمریکا-لیبریا در سال ۲۰۲۴، ۲۹۲.۹ میلیون دلار بود، در حالی که تجارت با چین ۱۳.۰۶ میلیارد دلار بود. کشف ذخایر معدنی مانند طلا، الماس و سنگ‌آهن، فرصت‌های سرمایه‌گذاری سه میلیارد دلاری ایجاد کرده است. چین با توافق‌‌های جدید وارد شده، اما آمریکا هنوز از حسن نیت برخوردار است.

موریتانی، به دلیل ثبات در منطقه ساحل، مورد توجه چین، روسیه، آمریکا و اتحادیه اروپاست. تجارت آمریکا-موریتانی در سال ۲۰۲۴، ۱۴۲.۶ میلیون دلار بود، اما چین دومین مقصد صادراتی موریتانی است. موریتانی برای تولید انرژی سبز و مبارزه با تروریسم مناسب است. چین در سال ۲۰۲۳، ۲۱ میلیون دلار از بدهی موریتانی را بخشید و توافق‌نامه ۲۷.۵ میلیارد دلاری برای پروژه‌های توسعه امضا کرد.

سنگال، دموکراسی باثبات و شریک نزدیک آمریکا، در تجارت، نظامی و سیاست با این کشور همکاری دارد. تجارت آمریکا-سنگال در سال ۲۰۲۴، ۵۸۶ میلیون دلار بود، اما چین با ۳.۲۴ میلیارد دلار پیشتاز است. چین در سال ۲۰۲۴ از فرانسه به‌عنوان شریک اصلی تجاری سنگال پیشی گرفت. سنگال با منابع فسفات، زیرکون و تیتانیوم، در زنجیره‌های انرژی سبز نقش دارد. روسیه نیز تأمین‌کننده عمده نفت سنگال شده است.

هر پنج کشور دارای منابع غنی و اهمیت راهبردی هستند. دولت ترامپ سیاست آفریقایی خود را بر دیپلماسی تجاری متمرکز کرده و رفاه و قدرت را محرک‌های اصلی می‌داند. موفقیت این سیاست به توانایی آمریکا در رقابت با چین و روسیه بستگی دارد. رهبران آفریقایی نیز باید با راهبرد مشخص، منافع خود را در این اجلاس پیگیری کنند./ منبع