بازسازی روابط چین و هند در اجلاس سازمان همکاری شانگهای: رقص اژدها و فیل با چالش‌هایی دشوار

حضور نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، در اجلاس سازمان همکاری شانگهای در پکن، نقطه اوج تلاش‌های چین و هند برای بازسازی روابط پس از تنش‌های سال ۲۰۲۰ است. از اواخر دهه ۱۹۸۰ تا سال ۲۰۲۰، دو کشور با جداسازی مسائل مورد اختلاف، به‌ویژه مناقشات مرزی، و تقویت اقدامات اعتمادساز مانند توافق‌های ۱۹۹۳، ۱۹۹۶، ۲۰۰۵ و ۲۰۱۳، روابط خود را مدیریت کردند. این همکاری‌ها در قالب‌هایی مانند بریکس، گفت‌وگوهای سه‌جانبه روسیه-هند-چین و سازمان همکاری شانگهای گسترش یافت. اما درگیری‌های مرزی سال ۲۰۲۰، به‌عنوان بدترین تنش در چهار دهه گذشته، این روند را مختل کرد و کاهش تنش‌های مرزی را به پیش‌نیاز تعاملات تبدیل کرد.

توافق مرزی اکتبر ۲۰۲۴ راه را برای بهبود روابط باز کرد. مودی و شی جین‌پینگ در حاشیه اجلاس بریکس در کازان دیدار کردند و چارچوب نمایندگان ویژه از سر گرفته شد. مذاکرات بر اقدامات مردم‌محور مانند ازسرگیری زیارت کیلاش مانسارووار، تسریع صدور ویزا و پروازهای مستقیم متمرکز شد. مودی از بازگشت به شرایط پیش از سال ۲۰۲۰ سخن گفت و شی روابط را «رقص اژدها و فیل» نامید. در ژوئن و جولای ۲۰۲۵، وزرای دفاع و خارجه هند برای اولین بار پس از درگیری‌ها به چین سفر کردند. سفر وانگ یی، وزیر خارجه چین، به هند در ماه آگوست پیشرفت بیشتری به‌همراه داشت و بر نیاز به چارچوبی برای حل مسئله مرزی تأکید شد. اجلاس سازمان همکاری شانگهای این نزدیکی را تأیید کرد و وزارت خارجه هند دو کشور را شریک توسعه، و نه رقیب دانست.

با این حال، اختلافات جدی پابرجاست. توافق مرزی سال گذشته ادعاهای ارضی را حل نکرده است. حمایت چین از پاکستان در درگیری اخیر هند و پاکستان، از جمله تأمین بیش از هشتاد درصد تسلیحات پاکستان و ارائه اطلاعات در زمان واقعی، تنش‌ها را افزایش داده است. هند به‌دلیل عدم اشاره به حمله تروریستی کشمیر، بیانیه مشترک وزرای دفاع سازمان در ماه ژوئن را تأیید نکرد. پروژه عظیم برق‌آبی چین در رود براهماپوترا و تهدیدهای ضمنی پس از تعلیق پیمان آب‌های رود سند توسط هند، به تنش‌ها افزوده است؛ هرچند چین اطلاعات هیدرولوژیکی را با هند به اشتراک گذاشته است. مسئله جانشینی دالایی لاما، که در نود سالگی خواستار انتخاب جانشین از کشوری آزاد شده، نیز چالشی جدید است، زیرا پکن ادعای حق وتو دارد. نقش چین در همسایگی هند، از جمله نشست‌های سه‌جانبه با بنگلادش، پاکستان و افغانستان، نگرانی‌های دهلی‌نو را تشدید می‌کند. تجارت درون‌منطقه‌ای در جنوب آسیا تنها پنج درصد کل تجارت منطقه را تشکیل می‌دهد و نفوذ اقتصادی چین این نگرانی را تقویت می‌کند.

در کوتاه‌مدت، روابط به‌دلیل نیاز هند به همکاری اقتصادی با چین و تعرفه‌های پنجاه‌درصدی آمریکا بهبود می‌یابد. اما حساسیت‌های دو کشور نسبت به حاکمیت و اختلافات درباره کشمیر، تبت و حضور در مناطق پیرامونی یکدیگر، چشم‌انداز صلح پایدار را تضعیف می‌کند. تأکید هند بر جهان و آسیای چندقطبی در مقابل اشاره چین به دموکراسی در روابط بین‌المللی، تفاوت دیدگاه‌ها را نشان می‌دهد. سفر مودی به ژاپن پیش از چین و عدم حضور در رژه نظامی پکن، بیانگر تعهد هند به خودمختاری راهبردی و اجتناب از گروه‌بندی‌های ضدغربی است. بدون پیشرفت در حل اختلافات بنیادین، تنش‌ها در بلندمدت بازخواهند گشت./ منبع