چین در رقابت برای منابع کمیاب آسیای مرکزی، از آمریکا پیشی گرفت

در جریان سال گذشته، آمریکا برای محدودکردن سلطه چین بر مواد معدنی حیاتی که در صنایع رقابتی پکن و واشنگتن کلیدی‌اند، همکاری با کشورهای آسیای مرکزی را گسترش داد. با این حال، چین با راهبرد کارآمد، در این منطقه اکنون پیشتاز است. ازبکستان کانون اصلی این تعامل است. در جولای ۲۰۲۵، انجمن کارآفرینان چینی در ازبکستان صندوق سرمایه‌گذاری پانصد میلیون دلاری برای توسعه مواد معدنی سبز پیشنهاد کرد. در آگوست ۲۰۲۵، گروه طلای ملی چین با ازبکستان برای اکتشاف فلزات گران‌بها و مواد معدنی حیاتی توافق کرد. ازبکستان منابع عظیم مس دارد؛ در سال ۲۰۲۴، شرکت لیمائومائولی چین ساخت مجتمع معدنی در تاشکند را با هدف تولید دو میلیون و چهارصد هزار تن سنگ معدن آغاز کرد. پروژه‌های دیگر شامل کارخانه فلزات غیرآهنی و تأسیسات فرآوری مس است و طرحی دو میلیارد و هفت‌صد میلیون دلاری برای مس و نقره پیشنهاد شده است.

چین برای کنارزدن بازیگران غیرمنطقه‌ای مانند هلند، ترکیه و فرانسه (علاقه‌مند به اورانیوم ازبکستان) تلاش می‌کند. اما تمرکز پکن تنها بر ازبکستان نیست؛ نگرش منطقه‌ای، چین را قادر می‌سازد تا فرصت‌ها را در هر پنج کشور آسیای مرکزی بهره‌برداری کند. در تاجیکستان، کشف پانزده ذخیره عناصر کمیاب در سال ۲۰۲۴ و نیوبیوم و تانتالوم در دره راشت در سال ۲۰۲۵ اعلام شد. شرکت‌های چینی، با داشتن بیشتر مجوزهای معدنی، آماده توسعه این ذخایرند. در قرقیزستان، گروه زیجین چین در بخش طلا فعال است و بیشکک به استخراج اورانیوم و فلزات نادر از ذخیره کوتسِسای با همکاری چین باز شده است؛ تفاهم‌نامه‌ای نیز امضا شده است.

جغرافیا به‌نفع چین است؛ نزدیکی به آسیای مرکزی و مسیرهای تجاری، مزیتی است که آمریکا ندارد. کریدور میانی -راه‌آهن ازبکستان به چین از طریق قرقیزستان- پس از جنگ اوکراین گسترش می‌یابد. سرمایه‌گذاری چینی در بندر دریای سیاه گرجستان نیز از غرب پیشی گرفته است. اما اگر جنگ اوکراین پایان یابد، مسیر شمالی (عمدتاً از روسیه) ممکن است دوباره اولویت یابد. چین در بهبود شبکه‌های انرژی منطقه و فرآوری مواد معدنی حیاتی، که از استخراج مهم‌تر است، برتری دارد. این سرمایه‌گذاری بخشی از چرخش غرب چین برای کاهش وابستگی به تجارت دریایی ناپایدار (تهدیدات حوثی‌ها و جنگ اوکراین) و معضل مالاکا است.

رقابت چین-آمریکا و فشار اتحادیه اروپا برای کاهش وابستگی به چین در خودروهای الکتریکی، آسیای مرکزی را برای بروکسل جذاب کرده است. در اجلاس سال ۲۰۲۵ اتحادیه اروپا-آسیای مرکزی، قزاقستان اعلام کرد نوزده ماده خام از ۳۴ نمونه مورد نیاز اروپا را تولید می‌کند و ازبکستان همکاری را تقویت خواهد کرد. کشورهای آسیای مرکزی برای گسترش استخراج، با هر دو قدرت همکاری می‌کنند تا از نفوذ بیش از حد یکی دیگر جلوگیری کنند. اما چین با پول، تخصص در استخراج و فرآوری، و جغرافیای مساعد، غالب است./ منبع