ساخت دیوار پهپادی؛ راهبرد پدافند هوایی اروپا برای عصر جدید

به‌تازگی، افزایش ورود پهپادها به آسمان اروپای شرقی ضعف چشمگیری در توان پدافند هوایی اروپا آشکار کرده و پرسش‌هایی جدی درباره ظرفیت این قاره برای مقابله با حملات گسترده پهپادی برانگیخته است. مهم‌ترین رخداد در شب ۹ تا ۱۰ سپتامبر روی داد؛ زمانی که حدود ۲۰ پهپاد روسی وارد حریم هوایی لهستان شدند. جنگنده‌های اف-۱۶ لهستانی و متحدان برای رهگیری اعزام و بخشی از پهپادها سرنگون شدند، اما شماری از آن‌ها از شناسایی گریختند. در رومانی یک پهپاد نزدیک به یک ساعت ردیابی شد، استونی نقض‌های مشابه گزارش کرد و در دانمارک پهپادهای ناشناس موجب تعطیلی موقت فرودگاه‌ها و نگرانی در پایگاه‌های نظامی شدند. این رخدادها نشان داد که تهدید، موردی محدود نیست، بلکه بخشی از چالشی گسترده‌تر برای امنیت هوایی متحدان به شمار می‌رود. لهستان در واکنش، ماده ۴ پیمان ناتو را فعال کرد؛ اقدامی نادر که تنها هفت بار از سال ۱۹۴۹ تاکنون رخ داده است. این نقض‌ها و تجاوزات هوایی به‌عنوان نوعی «جنگ ترکیبی» برای آزمایش ضعف‌ها، سنجش زمان واکنش و ایجاد بازدارندگی روانی قلمداد می‌شوند. اگرچه روسیه هرگونه قصد یا دخالت را انکار می‌کند، اما مقام‌های اروپایی و ناتو این اقدامات را تلاشی آگاهانه برای آزمودن انسجام ائتلاف فراآتلانتیک و حمایت از اوکراین می‌دانند.

چند روز بعد، ناتو عملیات «نگهبان شرق» را آغاز کرد و جنگنده‌ها، ناوهای جنگی و تجهیزات نظارتی در امتداد مرزهای شرقی از فنلاند تا بلغارستان مستقر شدند. روته، دبیرکل ناتو، تأکید کرد این عملیات نشانگر آمادگی ائتلاف است، اما هم‌زمان ناکارآمدی سامانه‌های پدافند هوایی اروپا در برابر چنین تهدیداتی آشکار شد. در شرق تنها ۵ درصد ظرفیت مورد نیاز برای دفاع موجود است و اولویت حیاتی، دستیابی به سامانه‌های پیشرفته و کارآمد برای مقابله با جنگ ترکیبی نوین عنوان می‌شود. راهکار مؤثر، ایجاد ساختاری لایه‌ای و شبکه‌ای است که رادارهای مدرن، جنگ الکترونیک و فناوری رهگیری سریع را ترکیب کند. ایده «دیوار پهپادی» که لیتوانی در سال ۲۰۲۳ مطرح کرد و ابتدا رؤیایی به‌نظر می‌رسید، اکنون ضرورتی راهبردی تلقی می‌شود. پس از رخداد لهستان، آندریوس کوبیلیوس، کمیسر دفاع و فضا در اتحادیه اروپا، خواستار توسعه فوری دفاع پهپادی در تمام جناح شرقی اتحادیه شد و این امر گذار از اقدامات ملی پراکنده به دفاع منطقه‌ای هماهنگ را نشان داد.

دیوار پهپادی به‌عنوان تغییری راهبردی نه صرفاً یک فناوری منفرد، بر سیستم چندلایه متکی است که شامل جنگ الکترونیک ارزان‌قیمت، شبکه‌های ردیابی، پهپادهای رهگیر، توپخانه متحرک و سامانه‌های موشکی می‌شود. هر لایه تهدید را در سطحی مشخص هدف قرار می‌دهد و بدین‌ترتیب استفاده از سامانه‌های پرهزینه صرفاً برای اهداف ارزشمند صورت می‌گیرد. این رویکرد دو کارکرد اساسی دارد. نخست، ارتقای کارآمدی اقتصادی از طریق انطباق ابزار دفاعی با سطح تهدید و کاهش مزیت فرسایشی پهپادها؛ دوم، افزایش تاب‌آوری عملیاتی با توزیع ظرفیت دفاعی در چندین لایه و کاهش آسیب‌پذیری‌های متمرکز.

مسیر آینده مستلزم همکاری گسترده اروپایی است، زیرا هیچ کشوری به‌تنهایی توان مقابله با تهدیدات نوظهور را ندارد. رویکرد ملی پراکنده پایدار نیست و سرعت نوآوری در حوزه پهپاد و ضدپهپاد به‌سود بازیگرانی است که سریع‌تر سازگار می‌شوند. توسعه مشترک ضمن کاهش هزینه‌ها و بهبود هم‌افزایی سامانه‌های ملی، چرخه‌های نوآوری را تسریع و یک اکوسیستم دفاعی منسجم ایجاد می‌کند. تجربه عملیاتی اوکراین در جنگ پهپادی برای طراحی این سیستم حیاتی است، هرچند تمرکز دانش بر یک شریک می‌تواند آسیب‌پذیری ساختاری ایجاد کند. مشارکت ترکیه که توانایی صنعتی و انعطاف‌پذیری بالایی در توسعه سامانه‌های ارزان و مقیاس‌پذیر دارد، می‌تواند این خطر را کاهش دهد و تاب‌آوری ابتکار را تقویت کند.

گسترش پهپادهای ارزان و سازگار در اروپای شرقی مرحله‌ای تازه در جنگ‌های مدرن رقم زده است. قابلیت‌های ضدپهپادی اکنون بخشی ضروری از امنیت ملی در سطحی مشابه پدافند موشکی و سایبری به شمار می‌آیند. راهبرد ضدپهپادی نیازمند سه کارکرد به‌هم‌پیوسته شناسایی، اخلال و انهدام است. ادغام این لایه‌ها در یک شبکه واحد برای موفقیت حیاتی است. فناوری‌های نوین همچون سلاح‌های انرژی هدایت‌شده به‌ویژه لیزرهای پرانرژی می‌توانند موازنه هزینه‌ای پهپادهای ارزان و رهگیرهای گران را تغییر دهند. بدون پذیرش این سامانه‌های پیشرفته، اروپا با خطر عقب‌ماندن از چرخه نوآوری و پیامدهای فاجعه‌بار در نبردهای آینده روبه‌رو خواهد شد./ منبع