نزدیکی میان روسیه و سوریه، ضرورتی موقت در بستر تحولات ژئوپلیتیک است

در پی درگیری‌های گسترده میان نیروهای اسلام‌گرای حاکم جدید و اقلیت دروزی در استان سویدا و هم‌زمان با حملات اسرائیل به نیروهای دولتی سوریه، دمشق ناچار شده است روابط خود با مسکو را بازبینی کند. در بهار، مقامات سوریه می‌کوشیدند نفوذ روسیه را کاهش دهند، اما اکنون برای مقابله با اسرائیل به گسترش حضور روس‌ها تن داده‌اند، هرچند اعتماد عمیقی به مسکو ندارند. شورش‌های متوالی اقلیت‌ها از جمله علویان در لاذقیه و دروزی‌ها در سویدا نشان داد موقعیت حکومت احمد الشرع همچنان متزلزل است. بحران دولت‌سازی و ناتوانی اسلام‌گرایان در جلب اعتماد جوامع قومی و مذهبی مختلف، همراه با نقاط بحران‌آفرین همچون کردها، قبایل هم‌پیمان آمریکا، پایگاه‌های روسی و بقایای داعش، وضعیتی پرتنش برای دمشق رقم زده است.

در نیمه نخست سال، دولت جدید قراردادهای دوره بشار اسد با روسیه را لغو کرد، از جمله واگذاری بندر طرطوس به یک شرکت روسی و چاپ پول ملی در روسیه. همچنین محدودیت‌های امنیتی بر پایگاه‌های نظامی روسیه افزایش یافت و حتی هدف حملات قرار گرفت. اما از اواخر جولای پس از سفر هیئتی سوری به مسکو به ریاست مرحف ابوقصره، وزیر دفاع و اسعد شیبانی، وزیر خارجه و دیدار آنان با ولادیمیر پوتین، روابط دو کشور تغییر مسیر داد. اندکی بعد، گشت‌زنی‌های نیروهای روسی در قامشلی از سر گرفته شد و درخواست دمشق برای حضور مجدد پلیس نظامی روسیه در جنوب مطرح گردید تا توازنی در برابر عملیات اسرائیل ایجاد شود.

در عرصه اقتصادی نیز نشانه‌های نزدیکی پدید آمد. پس از دیدار شیبانی با سرگئی لاوروف، توافق شد قراردادهای پیشین بازبینی شود و دمشق بار دیگر به چاپ لیره سوری در روسیه روی آورد. هدف اصلی این رویکرد، یافتن وزنه‌ای در برابر اسرائیل است؛ کشوری که از پایان سال گذشته دامنه عملیات خود در سوریه را گسترش داده و بیش از هر بازیگر خارجی دیگر علیه دمشق اقدام کرده است. ارتش سوریه توان مقابله ندارد و تلاش‌ها برای عادی‌سازی روابط با اسرائیل نیز بی‌ثمر مانده است. شدت عملیات اسرائیل در غزه، لبنان، ایران و یمن و ترور رهبران حماس، حزب‌الله و فرماندهان ایرانی نگرانی دمشق را افزایش داده است.

در دوران اسد، حضور روسیه نقشی بازدارنده در برابر اسرائیل داشت و مسکو گهگاه با سرنگونی موشک‌های اسرائیلی مداخله می‌کرد. اکنون مقامات جدید نیز خواستار احیای چنین نقشی هستند. اسرائیل نیز ممکن است حضور روسیه را ابزاری برای مهار سوریه و تضعیف نفوذ ترکیه تلقی کند. با این حال، دمشق نمی‌خواهد نفوذ گذشته مسکو را احیا کند و صرفاً برای اجتناب از رویارویی مستقیم، همکاری موقت را پذیرفته است. جنگ اوکراین مانع تمرکز روسیه بر سوریه است و خاطره سال‌های بمباران شورشیان توسط مسکو مانع اعتماد واقعی می‌شود.

در بلندمدت، دولت الشرع به‌دنبال تثبیت حاکمیت بر سراسر کشور است و همان‌گونه که دخالت اسرائیل مانعی جدی است، حضور روسیه نیز به مانعی بالقوه بدل خواهد شد. افزون بر این، تحریم‌های گسترده غرب علیه روسیه همکاری با مسکو را برای دمشق پرهزینه می‌کند، به‌ویژه آنکه این کشور تازه از برخی تحریم‌های دوره اسد رهایی یافته است. در عین حال، واشنگتن نیز به‌طور فعال عادی‌سازی روابط سوریه و اسرائیل را دنبال می‌کند که در صورت تحقق، انگیزه نزدیکی به مسکو از میان خواهد رفت.

گرمی روابط دمشق و مسکو تاکتیکی و موقتی است و با تغییر شرایط داخلی و منطقه‌ای، شکاف‌های گذشته دوباره آشکار خواهد شد؛ هرچند دوره بی‌ثباتی کنونی ممکن است این همگرایی اجباری را طولانی‌تر کند./ منبع