سوریه از جنگ ایران گریخت؛ آیا می‌تواند از آن بهره ببرد؟

پس از سقوط بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴، دولت جدید سوریه به رهبری احمد الشرع رویکردی مبتنی بر تثبیت داخلی، پرهیز از درگیری‌های منطقه‌ای و نزدیکی گزینشی با کشورهای عربی خلیج فارس اتخاذ کرده است. این رویکرد با هدف دور نگه داشتن دمشق از درگیری مستقیم در جنگ ایران و اسرائیل دنبال می‌شود، در حالی که سوریه تلاش دارد از پیامدهای اقتصادی و سیاسی این رقابت منطقه‌ای نیز بهره‌برداری کند. برخلاف دوره‌های پیشین، سوریه فاصله بیشتری از محور ایران و حزب‌الله گرفته و همین امر باعث کاهش احتمال ورود مستقیم آن به تنش‌های جاری شده است.

در سطح دیپلماتیک، سوریه به‌طور فعال روابط خود را با عربستان، قطر و امارات گسترش داده است. نشست‌های سطح بالا، سرمایه‌گذاری‌های اولیه در بازسازی، و گفتگو درباره پروژه‌های زیرساختی، انرژی، گردشگری و مالی نشان‌دهنده تلاش دمشق برای بازتعریف خود به‌عنوان یک دولت باثبات پس از جنگ است. کشورهای خلیج فارس نیز حمایت مالی قابل توجهی ارائه کرده‌اند، از جمله کمک‌های مستقیم بودجه‌ای، پرداخت بدهی‌ها و سرمایه‌گذاری در بخش‌های کلیدی اقتصاد سوریه.

با این حال، جنگ ایران و افزایش تنش‌های منطقه‌ای موجب ایجاد عدم‌قطعیت در این روند شده است. کشورهای خلیج فارس ممکن است به دلیل تهدیدهای امنیتی ناشی از ایران، بخشی از منابع خود را از پروژه‌های بازسازی به سمت هزینه‌های دفاعی و امنیتی سوق دهند. در واکنش، سوریه تلاش می‌کند با همسویی سیاسی بیشتر با نگرانی‌های خلیج فارس و فاصله‌گیری از ایران، جذابیت خود را برای سرمایه‌گذاران حفظ کند.

سوریه همچنین در تلاش است خود را در قالب یک محور منطقه‌ای گسترده‌تر شامل عربستان، قطر، ترکیه، پاکستان، اردن و عراق تعریف کند. در این چارچوب، دمشق می‌کوشد به‌جای خط مقدم درگیری‌ها، به یک حلقه اتصال اقتصادی میان مناطق مختلف تبدیل شود. موقعیت جغرافیایی سوریه، به‌ویژه دسترسی به مدیترانه و قرار گرفتن میان خلیج فارس، ترکیه و اروپا، این کشور را به گزینه‌ای بالقوه برای تبدیل شدن به مسیرهای جایگزین تجاری در شرایط بی‌ثباتی مسیرهای دریایی مانند تنگه هرمز و دریای سرخ تبدیل کرده است.

پروژه‌های زیرساختی، به‌ویژه در همکاری با ترکیه و اردن، با هدف احیای شبکه‌های حمل‌ونقل زمینی و ریلی در حال پیشرفت هستند. این طرح‌ها قرار است مسیرهای تجاری شمال-جنوب را احیا کرده و سوریه را به حلقه‌ای میان صادرات انرژی خلیج فارس و مسیرهای ترانزیتی آسیا-اروپا تبدیل کنند. همچنین برخی جریان‌های غیررسمی انتقال انرژی، مانند حمل نفت از عراق از طریق خاک سوریه، نقش آزمایشی در این تحول دارند.

آمریکا نیز به‌طور محدود به این ظرفیت بالقوه توجه نشان داده و از نقش احتمالی سوریه در تنوع‌بخشی به مسیرهای انرژی و کاهش وابستگی به نقاط حساس مانند هرمز حمایت کرده است. این روند در مجموع نشان‌دهنده تلاش برای شکل‌دهی به یک معماری جدید ترانزیتی در منطقه است که مسیرهای تجاری را از محور ایران دور می‌کند.

با وجود این فرصت‌ها، ضعف‌های داخلی سوریه همچنان مانع اصلی محسوب می‌شود. مشکلات اقتصادی شدید، فقر گسترده، نارضایتی اجتماعی و ناتوانی در تأمین کامل بازسازی، چالش‌های جدی برای دولت جدید ایجاد کرده است. همچنین حضور نیروهای خارجی، تنش‌های مرزی و فعالیت گروه‌های مسلح مرتبط با ایران، خطر بازگشت سوریه به چرخه درگیری را حفظ کرده است.

راهبرد سوریه مبتنی بر ایجاد توازن میان جذب سرمایه خارجی و پرهیز از درگیری‌های نظامی است. موفقیت این رویکرد وابسته به استمرار حمایت کشورهای خلیج فارس، کاهش تنش‌های منطقه‌ای با ایران و توانایی دمشق در تثبیت داخلی خواهد بود. در این چارچوب، سوریه در حال گذار از یک کشور بحران‌زده به یک گره ترانزیتی بالقوه در نظم جدید منطقه‌ای است، هرچند این مسیر همچنان با عدم‌قطعیت‌های جدی مواجه است./ منبع