ایران: بن‌بست سیاستی پرخطر

در گذشته، اتخاذ تصمیم‌های عجولانه انقلابیون در تهران، کشور را به ماجراجویی‌های خطرناک خارجی کشاند. امروز اما شرایط به‌سوی احتیاط بیش‌ازحد چرخیده است. با سالخوردگی آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای در عرصه تصمیم‌سازی راهبردی و تهدید ترور او از سوی اسرائیل، نوعی رهبری جمعی متشکل از سران قوا و نمایندگان نیروهای مسلح پدید آمده است. این سازوکار غیررسمی که در سال پیش از جنگ ایران و اسرائیل شکل گرفت، در آغاز امکان اقدامات داخلی جسورانه مانند تعلیق قانون حجاب و عفاف را فراهم کرد؛ اما در برابر تهدید مستقیم اسرائیل، دچار بن‌بست سیاستی شده و ایران را در وضعیتی سرگردان قرار داده است.

پس از برقراری آتش‌بس ۲۴ ژوئن تحت فشار آمریکا، بسیاری از تحلیلگران ایرانی انتظار ازسرگیری جنگ را دارند. به باور آنان، هدف اسرائیل تنها نابودی برنامه هسته‌ای ایران نبود، بلکه تغییر حکومت و حتی تجزیه کشور از طریق جنگ داخلی نیز در دستورکار قرار داشت. هرچند اسرائیل و آمریکا موفق شدند بخش زیادی از توان هسته‌ای ایران را از میان ببرند، اما رهبری سیاسی حکومت، باقی مانده و ساختار فرماندهی جمعی سپاه پاسداران نیز بقای سازمان و نظام را تضمین کرد.

اگر اسرائیل جنگ را از سر گیرد، بازدارندگی چشمگیری در برابرش وجود نخواهد داشت. حزب‌الله برای بقای خود در لبنان می‌جنگد و دیگر نیروهای هم‌پیمان ایران مانند حوثی‌ها تهدید راهبردی به‌شمار نمی‌روند. ایران از سامانه‌های پدافند هوایی نیرومند بی‌بهره است و آسمانش در برابر نیروی هوایی اسرائیل آسیب‌پذیر مانده است. موشک‌های ایرانی نیز در عبور از شبکه‌های چندلایه پدافندی اسرائیل و متحدانش مشکل دارند و پس از بمباران صنایع دفاعی کشور، سپاه پاسداران احتمالاً در تأمین دوباره ذخایر موشکی، به‌ویژه موشک‌های هایپرسونیک، با دشواری روبه‌رو است.

آیت‌الله خامنه‌ای نیز خطر این وضعیت نه جنگ و نه صلح را درک می‌کند، اما توصیه‌هایش بیشتر به موعظه شباهت دارد تا سیاست عملی. رهبری جمعی در برابر سه گزینه قرار دارد که خبرگزاری نور وابسته به شورای عالی امنیت ملی چنین برشمرده است: تسلیم بی‌قیدوشرط به خواسته‌های دونالد ترامپ، اتخاذ راه میانه برای خرید زمان، یا خروج از معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای و تلاش برای دستیابی به بمب هسته‌ای.

گزینه نخست بعیدترین است، چراکه معنای دقیق «تسلیم بی‌قیدوشرط» روشن نیست و اعتماد به آمریکا برای اجرای هر توافقی نیز دشوار است، به‌ویژه با توجه به سرنوشت معمر قذافی. افزون بر این، اسرائیل احتمالاً چیزی کمتر از تغییر حکومت و تجزیه ایران را نمی‌پذیرد. راه میانه شامل ادامه مذاکرات تاکتیکی با آمریکا و اروپا و استفاده از حوثی‌ها برای تهدید زیرساخت‌های نفتی عربستان و امارات است تا تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان نفت، اسرائیل را به حفظ آتش‌بس تحت فشار بگذارند. اما این راه پرخطر است؛ چه می‌شود اگر عرب‌ها یا اسرائیل با حمله به تأسیسات نفتی ایران پاسخ دهند؟ آیا تهران مایل است دستاوردهای دیپلماتیک اخیر با ریاض و ابوظبی را به خطر اندازد؟

گزینه سوم، یعنی حرکت به‌سوی سلاح هسته‌ای، ممکن است وسوسه‌برانگیز باشد. بنابر گزارش محرمانه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی که رویترز در ۳ سپتامبر منتشر کرد، ایران در روز آغاز حمله اسرائیل ۴۴۰.۹ کیلوگرم اورانیوم ۶۰درصدی در اختیار داشت که می‌توانست مواد شکاف‌پذیر لازم برای حدود ۱۰ سلاح هسته‌ای فراهم کند. سرنوشت این ذخایر پس از بمباران و توانایی ایران برای تولید مخفیانه اورانیوم با غنای تسلیحاتی نامعلوم است. چنین مسیری با خطر کشف توسط اسرائیل و آمریکا و حملات بیشتر همراه خواهد بود، هرچند برخی فرماندهان سپاه از آن حمایت می‌کنند.

در برابر این گزینه‌ها، رهبری جمعی ایران دچار بن‌بست در تصمیم‌گیری شده است؛ رهبرانی که نمی‌خواهند مسئولیت بپذیرند یا مقصر شناخته شوند. آن‌ها نه‌تنها با تهدیدهای خارجی بلکه با فرسایش مشروعیت داخلی و کاهش حمایت عمومی نیز روبه‌رو هستند. با این حال، تعلل و بی‌تصمیمی خود نوعی تصمیم است که می‌تواند پیامدهایی خطرناک به همراه داشته باشد./ منبع