آفریقا باید وحدت قاره‌ای خود را تقویت کند تا نفوذ جهانی‌اش افزایش یابد

آفریقا به‌طور تاریخی در ساختارهای حکمرانی جهانی نمایندگی کافی نداشته و از فرآیند تصمیم‌گیری‌هایی که مستقیماً بر وضعیت مردمان آن تأثیر می‌گذارد، کنار گذاشته شده است. خواسته اصلی رهبران آفریقایی ایفای نقش مؤثرتر در تعیین قواعد و دستور کار نهادهای بین‌المللی با هدف عدالت بیشتر و آزادی انتخاب روابط دوجانبه مطابق با منافع اقتصادی ملی است. با گذشت دو دهه از اجماع ازولوینی در سال ۲۰۰۵، هنوز این قاره در شورای امنیت سازمان ملل عضو دائم ندارد در حالی که بیش از نیمی از موضوعات آن شورا به بحران‌های آفریقا مربوط می‌شود. رئیس‌جمهور سیرالئون به‌عنوان رئیس کمیته ده‌نفره اصلاح شورای امنیت اتحادیه آفریقا، بر ناعادلانه بودن این وضعیت تأکید کرده و خواست حداقل دو کرسی دائم و دو کرسی غیر دائم با حقوق کامل برای آفریقا را تکرار نموده است. این مطالبه، آزمونی برای اعتبار و انصاف سازمان ملل تلقی می‌شود.

در حوزه اقتصاد جهانی نیز آفریقا با قدرت رأی اندک در صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی، به‌رغم آسیب‌پذیری شدید نسبت به بحران بدهی و شوک‌های اقلیمی، سهم اندکی در تعیین سیاست‌ها دارد. رئیس‌جمهور کنیا در مجمع عمومی سازمان ملل هشدار داده که ساختار فعلی مالی جهان به کشورهای فقیر با اعطای وام‌های سنگین و شرایط سخت فشار می‌آورد، در حالی که کشورهای ثروتمند از شرایط نرم‌تر بهره‌مند می‌شوند. وی اصلاح نهادهای مالی جهانی را ضرورتی برای حفظ ثبات بین‌المللی دانسته است.

عضویت دائمی اتحادیه آفریقا در گروه بیست در ۲۰۲۳ نقطه عطفی مهم محسوب می‌شود و این عضویت، آفریقا را به عنوان یک بلوک مؤثر در قالبی مشابه اتحادیه اروپا در راس همکاری‌های اقتصادی جهانی قرار داده است. این رویداد با افزایش حضور آفریقایی‌ها در سمت‌های کلیدی نهادهای جهانی مانند سازمان تجارت جهانی و سازمان بهداشت جهانی همراه شده است.

نشست سران گروه ۲۰ در نوامبر ۲۰۲۵ که برای نخستین بار در خاک آفریقا برگزار می‌شود، فرصتی تاریخی برای برجسته ساختن اولویت‌های آفریقا از جمله بازسازی بدهی‌های غیرقابل‌پرداخت، تأمین شکاف مالی سالانه یک تریلیون و سی‌صد میلیارد دلاری کشورهای در حال توسعه تا سال ۲۰۳۵ و تثبیت منطقه تجارت آزاد قاره‌ای آفریقا در نظام تجارت جهانی به‌شمار می‌رود.

همزمان، افزایش جایگاه آفریقا با مسئولیت‌های جدید همراه است. صرف افزایش نمایندگی کافی نیست و تحقق نفوذ واقعی مستلزم انسجام، برنامه‌ریزی راهبردی و اراده سیاسی برای اقدام جمعی است. مسیر‌های کلیدی برای این هدف شامل کسب استقلال مالی برای اتحادیه آفریقا، تقویت ضمانت اجرایی سازوکارهای قاره‌ای و ارتقای ظرفیت فنی برای ایفای نقش مؤثر در مذاکرات پیچیده جهانی است.

دستیابی به صدای جمعی اهمیت دارد اما اختلافات ملی و منطقه‌ای اغلب انسجام قاره‌ای را مختل می‌سازد، زیرا کشورهای آفریقایی معمولاً به‌جای عمل به‌عنوان یک بلوک متحد، به صورت منفرد در سازمان‌های بین‌المللی مذاکره می‌کنند و این امر قدرت چانه‌زنی آفریقا را تضعیف می‌کند. بجز مواردی نظیر مقابله با پاندمی کووید-۱۹ و پیگیری اجرای منطقه تجارت آزاد قاره‌ای که اتحادیه آفریقا عملکرد موثری داشته است، روند تصمیم‌گیری کند، منابع محدود و اجرای ناهماهنگ سیاست‌ها باعث کاهش اعتبار این نهاد می‌شود.

نهادهای منطقه‌ای مانند جامعه اقتصادی غرب آفریقا، جامعه توسعه جنوب آفریقا و سازمان دولت‌های توسعه‌ای شرق آفریقا به‌رغم نزدیکی به بحران‌ها و واکنش سریع‌تر، غالباً به دلیل هم‌پوشانی عضویت‌ها، رقابت‌های سیاسی و ضعف اجرای مصوبات مؤثر عمل نمی‌کنند. اصلاح این نهادها با هدف افزایش همکاری و منابع، به‌ویژه با استفاده از مشارکت مالی داخلی کشورها، یک اولویت مهم است.

هماهنگ‌سازی راهبردهای ملی با اهداف جمعی به‌ویژه در حوزه تجارت و دفاع نیز اهمیت دارد. موفقیت منطقه تجارت آزاد قاره‌ای و توانمندسازی نیروهای ذخیره قاره‌ای آفریقا برای مدیریت بحران‌ها وابسته به هماهنگی دولت‌ها در زمینه تعرفه‌ها، تسهیل گمرکی و سرمایه‌گذاری‌های زیربنایی است. اما چالش اصلی سیاسی است چون اکثر رهبران منافع کوتاه‌مدت معاملات دوجانبه یا پروژه‌های ملی را بر منافع درازمدت قاره‌ای ترجیح می‌دهند.

به‌رغم این موانع، موقعیت کنونی فرصت کم‌نظیری پیش‌روی آفریقا قرار داده است. جمعیت رو به رشد، اهمیت اقتصادی فزاینده و رقابت قدرت‌های بزرگ مانند آمریکا، اروپا، چین، روسیه و کشورهای خلیج فارس برای جلب همکاری آفریقا، سطح جدیدی از تأثیرگذاری بالقوه ایجاد کرده است. اما بدون اتحاد و همسویی راهبردی قاره همچنان ممکن است به عرصه‌ای برای بازی قدرت‌های جهانی بدل شود. انتخاب پیش‌روی آفریقا میان نمایندگی تأثیرگذار یا صرفاً نمادین است. تحقق نخستین هدف به اصلاحات دشوار و هماهنگی نهادی، شفاف‌سازی راهبردی، استقلال مالی و مشارکت فعال در ساختارهای جدید وابسته است./ منبع