چگونه ترامپ به رقبای واشنگتن در آفریقا کمک می‌کند

سیاست آفریقایی دونالد ترامپ، رییس‌جمهور ایالات متحده، به‌گونه‌ای پیش می‌رود که به نفع رقبای واشنگتن، به‌ویژه چین و ایران، در قاره آفریقا تمام شده و جایگاه آمریکا را در آینده این قاره تضعیف کرده است. دیدار اخیر ترامپ با سیریل رامافوسا، رییس‌جمهور آفریقای جنوبی در کاخ سفید، این دیدگاه را در میان بسیاری از رهبران آفریقایی تقویت کرد که ایالات متحده خود را از آینده این قاره کنار کشیده است. این دیدار که با تنش و اتهامات نادرست همراه بود، نشان‌دهنده رویکردی است که آفریقا را در اولویت سیاست خارجی آمریکا قرار نمی‌دهد، قاره‌ای که به‌زودی بزرگ‌ترین نیروی کار جهان را تشکیل خواهد داد و تا سال ۲۰۵۰ یک‌چهارم جمعیت کره‌زمین را در خود جای خواهد داد.

دولت ترامپ با تصمیماتی مانند تعطیلی آژانس توسعه بین‌المللی ایالات متحده، تهدیدی برای امنیت غذایی در سودان و کاهش دستاوردهای برنامه‌های درمان اچ‌آی‌وی/ایدز در آفریقای جنوبی ایجاد کرده است. همچنین، پیشنهاد کاهش ۵۵۵ میلیون دلاری بودجه بانک توسعه آفریقایی، که مهم‌ترین نهاد وام‌دهنده زیرساختی در این قاره است، نشان‌دهنده عقب‌نشینی ایالات متحده از تعهدات خود در آفریقا است. این اقدامات فضایی را برای رقبای آمریکا فراهم کرده تا نفوذ سیاسی و اقتصادی خود را در این قاره گسترش دهند.

ایران، به‌عنوان یکی از این رقبا، تلاش‌های خود را برای تقویت روابط با آفریقا افزایش داده است. در کنفرانس همکاری اقتصادی ایران و آفریقا که در اواخر ماه آوریل در تهران برگزار شد، بیش از پنجاه مقام ارشد از ۲۹ کشور آفریقایی حضور داشتند. محمد اتابک، وزیر صنعت، معدن و تجارت ایران اعلام کرد که تهران قصد دارد تجارت سالانه خود با آفریقا را از ۱٫۲ میلیارد دلار به ۱۰ میلیارد دلار افزایش دهد. این برنامه شامل ایجاد مسیرهای جدید حمل‌ونقل دریایی و هوایی، تأسیس صندوق توسعه مشترک ایران و آفریقا، و تخصیص خط اعتباری دو میلیارد دلاری برای خرید کالاها از آفریقا است. ایران همچنین به دنبال همکاری در بخش کشاورزی با کشورهای آفریقایی است. برای مثال، کنیا که هیأتی ارشد به این کنفرانس فرستاده بود، در تلاش است تا صادرات چای، قهوه و سایر محصولات خود به ایران را در ازای دسترسی به بازار نفت ایران افزایش دهد. علاوه بر این، ایران در تاریخ ۶ می پیمان امنیتی با اتیوپی امضا کرد تا به آدیس‌آبابا در مقابله با حملات شبه‌نظامیان، از جمله جبهه آزادی‌بخش خلق تیگرای و شبه‌نظامیان فانو، کمک کند. این توافق شامل همکاری بین نیروهای پلیس ملی دو کشور در زمینه تبادل اطلاعات و آموزش است. ایران همچنین روابط خود با الجزایر را تقویت کرده و به دنبال استفاده از این کشور به‌عنوان دروازه‌ای برای همکاری اقتصادی و انرژی است.

چین نیز دیپلماسی خود را در آفریقا شدت بخشیده است. تجارت چین با آفریقا در سال گذشته به ۲۹۶ میلیارد دلار رسید، در حالی که تجارت آمریکا با این قاره تنها ۷۱٫۶ میلیارد دلار بود. از زمان روی کار آمدن ترامپ در ماه ژانویه، کشورهای نیجریه، کنیا و زامبیا قراردادهای زیرساختی و امنیتی با چین امضا کرده‌اند. به‌عنوان مثال، بسته مالی ۶۵۲ میلیون دلاری چین که این ماه تصویب شد، جاده‌ای را تأمین مالی می‌کند که بندری در لاگوس را به پالایشگاه نفت دانگوته و ایالات جنوبی نیجریه متصل می‌کند. همچنین، ابوجا اعلام کرد که سرمایه‌گذاران چینی در حال تأمین مالی دو کارخانه جدید پردازش لیتیوم در نیجریه هستند.

سیاست‌های تجاری ترامپ نیز تأثیر منفی بر روابط اقتصادی با آفریقا داشته است. قانون رشد و فرصت‌های آفریقایی که دسترسی بدون تعرفه به بازار آمریکا را برای کشورهای آفریقایی فراهم می‌کند، تحت تأثیر تعرفه ۱۰ درصدی اعمال‌شده توسط ترامپ بر تقریباً همه کشورها، از جمله کشورهای بهره‌مند از قانون رشد و فرصت‌های آفریقایی، عملاً متوقف شده است. این قانون قرار است در ماه سپتامبر منقضی شود و این امر ۶۶ هزار شغل در کنیا را در معرض خطر قرار داده است.

در دیدار کاخ سفید، ترامپ با نمایش ویدیویی چهار دقیقه‌ای و ادعای نادرست «نسل‌کشی سفیدپوستان» در آفریقای جنوبی، رامافوسا را غافلگیر کرد. این ویدیو شامل کلیپی از جولیوس مالما، رهبر حزب مبارزان آزادی اقتصادی، بود که ترانه‌ای ضد آپارتاید به نام «کشتن بوئر» را می‌خواند. مالما از منتقدان سرسخت رامافوسا است و این ترانه به‌عنوان بخشی از تاریخ مبارزات ضد آپارتاید شناخته می‌شود. ترامپ همچنین ادعا کرد که صلیب‌های سفید در ویدیو نشان‌دهنده قبر بیش از هزار کشاورز سفیدپوست است، اما این صلیب‌ها در واقع یادبودی برای یک زوج سفیدپوست بودند که در سال ۲۰۲۰ طی سرقتی کشته شدند. او همچنین عکسی را نشان داد که ادعا می‌کرد کیسه‌های جسد کشاورزان سفیدپوست است، اما این عکس متعلق به کنگو و درگیری‌های آنجا بود. پلیس آفریقای جنوبی در واکنش اعلام کرد که از ۶ قتل مزرعه‌ای در سه ماهه اول سال ۲۰۲۵، پنج قربانی سیاه‌پوست بودند.

از سوی دیگر، ایالات متحده به دلیل استفاده دولت نظامی سودان از سلاح‌های شیمیایی، از جمله گاز کلر در دو مورد در سال ۲۰۲۴، تحریم‌هایی را علیه این کشور اعلام کرده است که از حدود ۶ ژوئن اجرایی خواهد شد. این درگیری که وارد سومین سال خود شده، بیش از ۱۵۰ هزار کشته بر جای گذاشته است. همچنین، دولت ترامپ با فشار بر کشورهای ناپایدار آفریقایی برای پذیرش مهاجران اخراجی، تنش‌هایی ایجاد کرده است. برای مثال، واشنگتن پس از امتناع جوبا از پذیرش یک مهاجر کنگویی، نیروهای نظامی خود را از مأموریت صلح‌بانی سازمان ملل در سودان جنوبی خارج کرد و روادید اتباع سودانی را لغو نمود.

در حوزه سیاسی، گزارش‌هایی از تقلب در انتخابات سال ۲۰۲۴ موزامبیک منتشر شده است. حزب زانو-پی‌اف زیمبابوه به کمک حزب فرلیموی موزامبیک در دستکاری انتخابات این کشور متهم شده است. فرلیمو از زمان استقلال موزامبیک در سال ۱۹۷۵ قدرت را در دست دارد و پس از ادعای پیروزی نامزدش، دانیل چاپو، با بیش از هفتاد درصد آرا، اعتراضات گسترده‌ای در این کشور شکل گرفت که به کشته‌شدن بیش از سیصد نفر انجامید.

در مجموع، سیاست‌های کنونی ایالات متحده تحت رهبری ترامپ، با کاهش حمایت‌های مالی و دیپلماتیک، فرصت را برای چین، ایران و دیگر بازیگران فراهم کرده تا نفوذ خود را در آفریقا گسترش دهند. این روند، کاهش بلندمدت نفوذ آمریکا در این قاره را به دنبال خواهد داشت که جبران آن آسان نخواهد بود./ منبع