پل ترامپ و بازآرایی ژئوپولیتیکی در مرزهای روسیه، ایران و ترکیه

دونالد ترامپ در تلاش برای کاهش تنش‌های بین‌المللی، به‌زودی نظارت بر توافق صلحی میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان را بر عهده می‌گیرد. جزئیات این توافق هنوز منتشر نشده، اما محور اصلی آن طرحی موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» یا «پل ترامپ» است. این پروژه قرار است آذربایجان را از طریق ارمنستان به استان نخجوان متصل کند، مسیری که در باکو «دالان زنگزور» و در ایروان «جاده سیونیک» نامیده می‌شود.

این توافق در پی تحولات سریع قفقاز جنوبی مطرح شده است. آذربایجان در سال ۲۰۲۳ با عملیات برق‌آسا کنترل قره‌باغ کوهستانی را بازپس گرفت و حاکمیت ۳۰ساله جدایی‌طلبان ارمنی را پایان داد. شکست‌های پیاپی، به‌ویژه در جنگ سال ۲۰۲۰، باعث بازنگری ارمنستان در روابطش با روسیه و دشمنی دیرینه با ترکیه شده است. برای ترامپ و منطقه، این طرح فرصتی بزرگ است که می‌تواند شانس ثبات بلندمدت را افزایش دهد.

ترامپ که به‌دنبال دستاوردهای دیپلماتیک برای اعتبار بین‌المللی است، پیش‌تر پیشرفت‌هایی در بحران‌های صربستان و کوزوو، کنگو و رواندا، کامبوج و تایلند و هند و پاکستان ادعا کرده، اما در جنگ‌های روسیه–اوکراین و اسرائیل–حماس موفقیت چشمگیری نداشته است. تحلیلگران این ابتکار را تلاشی برای کسب «پیروزی آسان» پس از ناکامی در اوکراین و غزه می‌دانند.

مهم‌ترین بخش توافق احتمالی، توافق حمل‌ونقل ترانزیتی است که هنوز جزئیاتش مشخص نیست. آذربایجان خواهان مسیری بدون دخالت ارمنستان برای اتصال به نخجوان است، در حالی‌که ارمنستان بر حاکمیت کامل و اصل عمل متقابل تأکید دارد؛ یعنی اگر آذربایجان از مسیر ارمنستان استفاده کند، ارمنستان هم باید به‌سادگی از مسیر نخجوان برای اتصال شمال و جنوب خود بهره‌مند شود.

این طرح، در قالب دیپلماسی معامله‌محور ترامپ، می‌تواند دستاورد ملموسی همچون توافق ابراهیم باشد و برای دو کشور مزایایی چون موازنه در برابر گزینه‌های روسیه یا ایران و پیوند با مسیرهای تجارت جهانی از طریق «کریدور میانی» به همراه آورد.

تأثیر توافق فراتر از دو کشور خواهد بود و برای سه قدرت همسایه؛ یعنی روسیه، ایران و ترکیه اهمیت راهبردی دارد. منطقه قفقاز جنوبی در گذشته تحت سلطه امپراتوری‌های ایران، عثمانی و روسیه بوده و پس از استقلال از شوروی در سال ۱۹۹۱، جنگ قره‌باغ آغاز شد. ترکیه طی سه دهه روابط نزدیکی با باکو داشته و پهپادهایش نقش مهمی در شکست‌های نظامی ارمنستان ایفا کردند.

ایران و روسیه به‌دلیل پروژه «کریدور بین‌المللی شمال–جنوب» که ایران را به روسیه متصل می‌کند، نگرانند. مسیر «پل ترامپ» نزدیک مرز ایران با ارمنستان است و حضور آمریکا می‌تواند حساسیت‌برانگیز باشد. ترکیه از این طرح استقبال کرده و در حال ساخت مسیر ارتباطی قارص–نخجوان است، اما ایران هرگونه تضعیف حاکمیت ارمنستان بر این مسیر را تهدیدی برای مرزهای شمالی و کریدور شمال–جنوب می‌داند. روابط رو به گسترش آذربایجان و اسرائیل نیز نگرانی تهران را افزایش داده است.

برای روسیه، این ابتکار ضربه‌ای به نفوذ منطقه‌ای‌اش محسوب می‌شود. آمریکا با این طرح به ثبات و صلح ارمنستان و آذربایجان کمک می‌کند و همزمان کاهش نفوذ مسکو را تثبیت می‌سازد؛ روندی که با سقوط قره‌باغ و جنگ اوکراین شتاب گرفته است. به گفته کارشناسان، در این معادله، روسیه بازنده اصلی است./ منبع