درس‌های اروپا برای جنوب جهانی

نقش تاریخی بنادر اروپا بسیار عمق دارد. بنادر در دوران یونان باستان به مراکز دولت‌های بنادری تبدیل شدند و بعدها در دوران مدرن، اتحادیه اروپا با پیوند زدن بیش از هزار و دویست بندر به شبکه‌های ریلی، جاده‌ای و هوایی، آن‌ها را به اجزایی کلیدی در زنجیره‌های لجستیک قاره‌ای بدل ساخت. اتحادیه اروپا از طریق سیاست دریایی یکپارچه، تعاملات بین بنادر را تسهیل کرده و پیوندهای اقتصادی و حمل‌ونقلی را تثبیت کرده است.

در دوره پس از جنگ سرد، توسعه بنادر در اروپا مبتنی بر چند مؤلفه اصلی پیش رفت: نخست، ادغام درون‌قاره‌ای با شبکه‌های ترابری و لجستیک منسجم، دوم، رعایت و پیشبرد مقررات محیط‌زیستی و هیدرولوژیکی به‌عنوان بخش جدانشدنی طراحی زیرساخت و سوم، استفاده از مدل اداره مشارکتی با بازیگران خصوصی و عمومی. آنچه اروپا را در هدایت و مدیریت بنادر موفق کرد سیاست هماهنگ در سطوح محلی، ملی و فراملی بود.

کشورهای جنوب جهانی می‌توانند از این تجربه، چند درس مهم بیاموزند. ابتدا لزوم همکاری منطقه‌ای است؛ کشورهای ساحلی باید بنادر خود را در چارچوب شبکه‌های منطقه‌ای به هم پیوند دهند تا ظرفیت‌شان در تجارت جهانی تقویت شود. دوم، ترکیب سرمایه‌گذاری دولتی و خصوصی در مدل‌های مشارکتی است تا توان مالی لازم برای زیرساخت فراهم شود. سوم، تدوین مقررات استاندارد، علی‌الخصوص در زمینه محیط‌زیست، هماهنگی مالیات بندری و ترانزیت، و استانداردسازی لجستیکی ضروری است.

چند چالش نیز در اجرای این راهبردها وجود دارد: بسیاری از بنادر در کشورهای جنوب ظرفیت محدود دارند، وابستگی به سرمایه خارجی و بدهی بالاست، سیاست‌های اقتصادی و امنیتی منطقه‌ای پیچیده‌اند، و هماهنگی میان دستگاه‌های ذی‌ربط دشوار است. علاوه بر این، تغییرات اقلیمی، بالاآمدن سطح دریا و طوفان‌های شدید، سرریز سیلاب و تنش‌های دریایی، زیرساخت‌های بنادر را آسیب‌پذیر کرده است. لذا طراحی مقاوم به تغییرات اقلیمی در سطح ساختاری و عملیاتی جزو لوازم راهبردی به شمار می‌آید.

مواردی از پروژه‌های موفق منطقه‌ای نشان می‌دهد که اتصال بندر به شبکه راه آهن یا مسیرهای ترانزیت، حتی بین مرز کشورها، قابلیت تحول‌آفرینی دارد. کشورهای جنوب باید در عین حفظ استقلال عملیاتی بنادر خود، به استانداردهای بین‌المللی بپیوندند و در پیمان‌های تجاری و ترانزیتی منطقه‌ای فعال شوند. استفاده از فناوری‌های دیجیتال و هوشمند (مانند سیستم‌های لجستیک پیشرفته، محاسبات داده‌ای و اتوماسیون) در بهینه‌سازی عملیات بنادر نقش حیاتی دارد. همچنین، ادغام بندر با زیست‌بوم دریایی و اکوسیستم آبی پیرامون آن، باید در طراحی بلندمدت لحاظ شود تا هم‌افزایی محیطی ایجاد شود.

بنابراین، مدل اروپایی بنادر نه به‌عنوان نسخه‌ای قابل کپی، بلکه به‌عنوان چارچوبی جهت اقتباس برای شرایط خاص منطقه‌ای جنوب جهانی اهمیت دارد. همکاری منطقه‌ای، تلفیق سرمایه‌گذاری دولتی و خصوصی، انطباق مقررات و توسعه زیرساخت‌های مقاوم و هوشمند، ستون‌های راهبردی پیشرفته بنادر در کشورهای جنوب هستند. در نهایت، اگر کشورهای جنوب بتوانند بنادرشان را در یک چارچوب یکپارچه، هماهنگ و مقرون به‌صرفه اداره کنند، سهم بزرگ‌تری در زنجیره‌های تجاری جهانی پیدا خواهند کرد. / منبع