چگونه MI6 به تسلط تحریر الشام بر سوریه کمک کرد؟

در ۱۲ مه ۲۰۲۵، رابرت فورد، سفیر سابق آمریکا در سوریه، طی سخنرانی‌ای در شورای امور بین‌الملل بالتیمور، فاش کرد که در سال ۲۰۲۳، یک سازمان بریتانیایی با ادعای فعالیت در حوزه حل ‌و فصل منازعات، از او درخواست کرده تا به تبدیل تحریر الشام به یک نیروی سیاسی مشروع کمک کند. هدف اصلی این پروژه، بازسازی چهره احمد حسین الشرع (ابو محمد جولانی) رهبر تحریر الشام بود که اکنون به‌عنوان رئیس‌جمهور سوریه خودخوانده حکومت می‌کند. فورد گفت که با جولانی در سپتامبر ۲۰۲۳ و ژانویه ۲۰۲۴ دیدار کرده و او هرگز بابت اقدامات تروریستی گذشته‌اش در عراق و سوریه ابراز پشیمانی نکرده است.

بر پایه اظهارات فورد، روند قدرت‌گیری تحریر الشام در سوریه نه یک رویداد ناگهانی، بلکه نتیجه سال‌ها حمایت پنهانی غرب از این گروه بوده است. چندی بعد، رسانه «ایندیپندنت عربی» نام سازمان واسطه را افشا کرد: اینترمیدیِیت، نهادی که در سال ۲۰۱۱ توسط جاناتان پاول، رئیس دفتر نخست‌وزیر وقت بریتانیا، تونی بلر، تأسیس شده بود. پاول در نوامبر ۲۰۲۴، تنها چند روز پیش از تسلط تحریر الشام بر دمشق، به‌عنوان مشاور امنیت ملی نخست‌وزیر جدید بریتانیا، کیر استارمر، منصوب شد.

بازگشت پاول به قدرت، به‌ویژه با پیشینه‌اش در حمله به عراق در سال ۲۰۰۳، حاکی از استمرار دیدگاه «مداخله‌گری لیبرال» در سیاست خارجی بریتانیاست. وب‌سایت اینترمیدیِیت نیز با شعارهایی مانند «ترویج گفت‌وگو در منازعات پیچیده» و «رازداری در مذاکرات حساس»، خود را بی‌طرف معرفی می‌کند، حال آنکه هیچ مذاکره‌ای میان تحریر الشام و دولت اسد پیش از سقوط دمشق صورت نگرفته بود. شواهد نشان می‌دهد که گفت‌وگوها صرفاً میان تحریر الشام و بازیگران غربی در جریان بوده و هدف آن، تضمین موفقیت کودتای نظامی این گروه بوده است.

مسئله تأمین مالی عملیات تحریر الشام همچنان بی ‌پاسخ است، اما اسناد و ایمیل‌های افشا شده از هیلاری کلینتون نشان می‌دهد که اینترمیدیِیت روابط نزدیکی با سازمان MI6 دارد. در مارس ۲۰۱۲، جاناتان پاول در ایمیلی به وزارت خارجه آمریکا نوشت که سازمانش در حال برقراری «کانال‌های مخفی میان شورشیان و دولت‌ها» در کشورهایی چون سوریه و یمن است. وی به همکاری نزدیک با شورای امنیت ملی بریتانیا، وزارت خارجه این کشور و MI6 اشاره کرده بود.

گزارشی از سال ۲۰۱۳، پس از حادثه شیمیایی، فاش کرد که MI6 نقشی کلیدی در قاچاق نمونه‌های خاک سوریه ایفا کرده بود تا حملات شیمیایی را به اسد نسبت دهد و آمریکا را به دخالت نظامی بکشاند. گرچه این تلاش‌ها به حمله گسترده‌ای منجر نشد، اما پروژه جایگزینی دولت اسد از مسیر دیگری دنبال شد. اکنون به نظر می‌رسد که MI6 از طریق نهادهایی چون اینترمیدیِیت، در نهایت موفق به استقرار نمایندگان خود در دمشق شده است.

بریتانیا نخستین کشور غربی بود که از قدرت‌گیری تحریر الشام استقبال کرد. نخست‌وزیر استارمر آن را فرصتی برای «نقش فعال‌تر» لندن در منطقه خواند. در دسامبر ۲۰۲۴، دیپلمات‌های بریتانیایی رسماً با نمایندگان تحریر الشام دیدار کردند، با وجود آن‌ که این گروه در فهرست تروریستی بریتانیا قرار دارد. رسانه نشنال نیز در گزارشی تأکید کرد که بریتانیا نفوذ گسترده‌ای در سوریه پس از اسد از طریق شبکه‌های سیاسی، خیریه‌ها و مهاجران بازگشته دارد. جاناتان پاول، با داشتن روابط خانوادگی و شناخت دیرینه از سوریه، یکی از مهره‌های کلیدی این شبکه است.

همچنین، شخصیت‌هایی چون هیمیش دی برتون-گوردون، مأمور پیشین MI6 که پیش‌تر در عملیات شیمیایی سوریه دخیل بوده، از گسترش فعالیت کلاه‌سفیدها در سوریه تحت حکومت تحریر الشام ابراز رضایت کرده‌اند. وی معتقد است که تحریر الشام اکنون برای پیشبرد اهداف خود به «مشورت و منابع» نیاز دارد، نه دخالت مستقیم غرب. او حتی خواستار بازگشایی فوری سفارت بریتانیا در دمشق شده است.

در نهایت، آنچه از این گزارش بر می‌آید آن است که پروژه براندازی دولت سوریه به‌رغم شکست در زمینه ایجاد اجماع بین‌المللی برای مداخله نظامی، از مسیر پنهانی‌تری به موفقیت رسیده و اکنون، تحریر الشام در مقام حکومتی در سوریه مستقر شده، نه از طریق گفت‌وگوی سیاسی، بلکه با یاری و طراحی پشت ‌پرده نهادهای اطلاعاتی بریتانیا./ منبع