پیامهای ایران پس از حمله اسرائیل به قطر
به گزارش اطلس دیپلماسی، یادداشتی با عنوان «پیامهای ایران پس از حمله اسرائیل به قطر» نوشته جورجیو کافیرو (Giorgio Cafiero) در موسسه کشورهای عربی خلیج فارس (Arab Gulf States Institute) منتشر شده است. حمله بیسابقه اسرائیل به اهداف حماس در قطر در روز ۹ سپتامبر، موجب تضعیف اعتماد کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس به آمریکا و گشودن فضایی جدید برای بهرهبرداری ایران از این شکاف شده است. در ادامه، چکیده این مطلب آمده است.
حمله هوایی اسرائیل در روز ۹ سپتامبر به اهداف حماس در قطر، تنشهای منطقهای را بهطور چشمگیری افزایش داد. این اقدام که علیه یکی از اعضای شورای همکاری خلیج فارس و میزبان پایگاه فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) انجام شد، مرزهای جدیدی در عملیات نظامی اسرائیل گشود و پرسشهایی اساسی درباره میزان اطلاع واشنگتن از این حمله ایجاد کرد. مواضع متناقض آمریکا در این زمینه، خشم و بیاعتمادی کشورهای خلیج فارس را برانگیخت و تردیدهایی جدی نسبت به تعهد واشنگتن به دفاع از متحدانش در منطقه پدید آورد. ایران اکنون میکوشد از این بیاعتمادی روبهگسترش بهرهبرداری کند و با نزدیککردن قطر و دیگر پایتختهای عربی به خود، موجی از مخالفت با محور آمریکا و اسرائیل را در جهان اسلام تقویت نماید؛ با این حال، ظرفیت واقعی تهران برای جذب قطر و دیگر کشورهای خلیج فارس به حوزه نفوذش همچنان محدود است.
از زمان انقلاب ۱۹۷۹، جمهوری اسلامی ایران همواره آمریکا را عامل بیثباتی در خلیج فارس معرفی کرده و کوشیده است کشورهای عربی منطقه را از اتکای امنیتی به واشنگتن برحذر دارد. در سال ۲۰۱۹، ابتکار «صلح هرمز» را مطرح کرد که خواستار مدیریت امنیت منطقه توسط کشورهای ساحلی و بدون دخالت خارجی بود. ایران با اشاره به رویدادهایی چون حمله به تأسیسات آرامکو در سپتامبر ۲۰۱۹، خروج آشفته ناتو از افغانستان در ماه آگوست ۲۰۲۱ و دیگر ناکامیهای سیاستهای آمریکا، استدلال میکند که تکیه بر واشنگتن، امنیت کشورهای عربی را تضعیف میکند. با وجود تلاش برای بهرهگیری از هویت اسلامی مشترک و دعوت به همبستگی، این روایت تاکنون موفقیت عملی چندانی نداشته است، اما همچنان محور اصلی دیپلماسی منطقهای ایران بهشمار میرود.
در حالی که ایران خود در ماه ژوئن همان سال به قطر حمله موشکی انجام داده بود، حمله اخیر اسرائیل را فرصتی برای احیای پیام دیرینه خود درباره بیاعتمادی به تضمینهای امنیتی آمریکا میبیند. وقایع دو دهه گذشته، از جنگ عراق تا توافق برجام ۲۰۱۵ و حملات مشترک آمریکا و انگلیس به اهداف حوثیها در سال ۲۰۲۴، پیشتر نیز باعث تردید در کشورهای حاشیه خلیج فارس شده بود؛ اما هیچیک شامل مجوز ضمنی واشنگتن برای حمله به یک کشور عضو شورا نبود. اکنون، تصور همدستی یا اطلاع قبلی آمریکا از عملیات اسرائیل شکاف بیسابقهای در اعتماد ایجاد کرده است. در این میان، تصمیم عربستان برای امضای پیمان دفاعی با پاکستان، که بر توانمندی هستهای اسلامآباد تأکید داشت، نشانهای از بازنگری راهبردی ریاض تلقی شد.
در نشست مشترک عربی-اسلامی در دوحه، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، خواستار وحدت اسلامی در برابر تجاوزات اسرائیل شد. رسانههای ایرانی این حمله را عاملی برای چرخش احتمالی کشورهای خلیج فارس بهسوی تهران دانستند، اما تحلیلگران دیگر هشدار دادند که بدون اخراج نیروهای آمریکایی، این گفتمان صرفاً جنبه نمادین دارد. در عمل نیز بعید است همکاریهای دفاعی شورا با واشنگتن قطع شود. هرچند اعتماد به چتر امنیتی آمریکا تضعیف شده، کشورهایی چون پاکستان و ترکیه احتمالاً نقش بیشتری در راهبرد امنیتی خلیج فارس خواهند یافت.
با وجود رشد نگرانی نسبت به اسرائیل بهعنوان عامل بیثباتی، بیاعتمادی به ایران نیز در میان کشورهای حاشیه خلیج فارس پابرجاست. قطر که از پایان جنگ ایران و عراق روابطی محتاطانه با تهران دارد، هنوز حمله موشکی ایران به پایگاه العدید را فراموش نکرده است. مادامیکه این پایگاه میزبان سنتکام باقی بماند، دوحه و دیگر پایتختها نسبت به نیتهای ایران محتاط خواهند بود. حتی اگر تهران نتواند بر استقرار نظامی آمریکا اثر بگذارد، از تأثیر این حمله بر روند عادیسازی روابط اعراب و اسرائیل سود میبرد؛ زیرا فشار بر امارات و بحرین برای کاهش همکاری با تلآویو افزایش یافته و احتمالاً عربستان را نیز از عادیسازی بازمیدارد. در نهایت، هرچند موقعیت ایران همچنان محدود است، حمله اسرائیل به قطر فرصت تازهای برای گسترش گفتمان ضدآمریکایی و ضداسرائیلی در اختیار تهران گذاشته است./ منبع
