منامه در سایه جنگ؛ روایت رقابت‌ها بر سر آینده امنیت غرب آسیا
گزارش بیست‌ودومین نشست گفت‌وگوی امنیتی منامه؛ از امنیت تنگه هرمز تا آینده محور مقاومت و ترتیبات منطقه‌ای
بیست‌ودومین نشست گفت‌وگوی امنیتی منامه، از ۳۰ اکتبر تا ۱ نوامبر ۲۰۲۶، به میزبانی مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی، در بحرین برگزار شد. این نشست در شرایطی برگزار شد که جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، معادلات امنیتی و اقتصادی غرب آسیا را تحت تأثیر قرار داده و امنیت دریایی، آینده روابط ایران و کشورهای خلیج فارس و جایگاه بازیگران منطقه‌ای را به موضوعاتی محوری در گفت‌وگوهای بین‌المللی تبدیل کرده است.
مباحث نشست منامه، فراتر از بررسی تحولات نظامی جنگ، تصویری از دیدگاه‌های متفاوت بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی درباره آینده امنیت غرب آسیا ارائه کرد. در حالی که برخی مقام‌های غربی و عربی بر تقویت همکاری‌های دفاعی، مقابله با تهدیدات موشکی و پهپادی و محدودسازی نقش گروه‌های مسلح منطقه تأکید داشتند، شماری دیگر از سخنرانان، کاهش تنش، دیپلماسی و ایجاد سازوکارهای امنیتی منطقه‌ای را ضروری دانستند. هم‌زمان، امنیت تنگه هرمز و باب‌المندب، توسعه کریدورهای اقتصادی و بازتعریف روابط کشورهای منطقه، از مهم‌ترین موضوعات مطرح‌شده در این نشست بود.
جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل؛ اختلاف دیدگاه‌ها درباره امنیت پساجنگ
یکی از محورهای اصلی نشست منامه، بررسی پیامدهای جنگ و چشم‌انداز امنیتی منطقه پس از آن بود. استیون دوتی، وزیر مشاور بریتانیا در امور خاورمیانه، شمال آفریقا، افغانستان و پاکستان، ایران و نیروهای هم‌پیمان آن را تهدیدی جدی برای امنیت منطقه دانست. وی با تأکید بر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای و توقف حملات علیه کشورهای منطقه و زیرساخت‌های حیاتی، از مشارکت نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا در مأموریت‌های دفاعی بر فراز قطر، بحرین، اردن و امارات خبر داد. ارائه تجهیزات دفاعی به بحرین، کویت و عربستان سعودی نیز از دیگر اقدامات مورد اشاره وی بود. دوتی همچنین فعالیت‌های حزب‌الله، حماس و گروه‌های مسلح عراقی را در چارچوب تهدیدات امنیتی منطقه مطرح کرد و در عین حال، بر ضرورت استمرار دیپلماسی تأکید داشت.
در مقابل، بدر عبدالعاطی، وزیر امور خارجه مصر، نسبت به پیامدهای غیرقابل‌کنترل جنگ هشدار داد و بر استقلال تصمیم‌گیری کشورهای منطقه تأکید کرد. وی با حمایت از ابتکار منطقه‌ای موسوم به «آر۴»، بر اصول احترام به حاکمیت، عدم مداخله، عدم تجاوز و خودداری از توسل به زور تأکید داشت. این دیدگاه، بیانگر نگرانی قاهره از استمرار منازعات و وابستگی امنیتی کشورهای منطقه به قدرت‌های خارجی است. در میان کشورهای خلیج فارس نیز مواضع متفاوتی مطرح شد. جاسم محمد البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس، با انتساب حملات به ایران، خواستار اجرای قطعنامه ۲۸۱۷ شورای امنیت و پاسخگو کردن مسئولان حملات شد. وی همچنین بر تقویت همگرایی دفاعی و تکمیل سامانه هشدار زودهنگام موشک‌های بالستیک تأکید کرد. انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رئیس دولت امارات، نیز ضمن محکومیت حملات منتسب به ایران، اعلام کرد کشورهای خلیج فارس خواهان ورود به دور دیگری از جنگ نیستند. وی در عین حال، از آسیب‌دیدن اعتماد راهبردی میان تهران و کشورهای منطقه و دشواری بازسازی آن سخن گفت.
تنگه هرمز؛ محور اصلی مباحث امنیت دریایی
امنیت تنگه هرمز، یکی از برجسته‌ترین موضوعات مشترک در سخنرانی‌های نشست منامه بود. اهمیت این آبراه در ارتباط مستقیم آن با انتقال انرژی، تجارت جهانی و زنجیره‌های تأمین، موجب شد بخش قابل‌توجهی از مباحث به پیامدهای اختلال در کشتیرانی و طرح‌های حفاظت از مسیرهای دریایی اختصاص یابد.
دریابان یانیک بوسو، فرمانده مشترک نیروهای فرانسوی در اقیانوس هند، با اشاره به کاهش شدید تردد تجاری از تنگه هرمز، پیامدهای بحران را فراتر از افزایش قیمت انرژی دانست و به تأثیر آن بر حق بیمه دریایی، امنیت غذایی و زنجیره‌های تأمین میان آسیا، اروپا و آفریقا اشاره کرد. وی ضمن تأکید بر رویکرد دفاعی فرانسه و ضرورت حل‌وفصل بحران از مسیر مذاکره، از ابتکار دفاعی چندملیتی مشترک فرانسه و بریتانیا برای حفاظت از تنگه هرمز خبر داد. در همین زمینه، ژنرال اونو آیشلهایم، رئیس ستاد دفاعی نیروهای مسلح هلند، از تغییر مأموریت ناو «دِ رویتر» و حرکت ناوچه «اورتسن» به سمت منطقه خبر داد. وی همچنین به آماده‌سازی یک ستاد فرماندهی چندملیتی به رهبری هلند برای احتمال اجرای مأموریتی مشترک با بریتانیا، فرانسه و دیگر کشورها اشاره کرد.
فهد بن عبدالله الغفیلی، معاون رئیس ستاد کل نیروهای مسلح عربستان سعودی، نیز امنیت دریایی را مسئولیتی مشترک معرفی کرد و از ابتکار عربستان برای تشکیل ائتلاف دفاعی چندجانبه با مشارکت ۱۴ کشور در ژوئیه ۲۰۲۶ خبر داد. حفاظت از کشتی‌ها و بنادر، تضمین آزادی کشتیرانی و تقویت تبادل اطلاعات، از اهداف اعلام‌شده این ابتکار بود. در مقابل، مقام‌های هند و سنگاپور بر پیامدهای جهانی بحران تأکید داشتند. ویکرام میسری، وزیر امور خارجه هند، با اشاره به تأثیر اختلال در تنگه هرمز و باب‌المندب بر قیمت نفت، گاز طبیعی مایع‌شده، حمل‌ونقل و هزینه‌های اقتصادی، مخالفت خود را با تحمیل هزینه اختلافات سیاسی بر کشورهای غیرطرف درگیری اعلام کرد. زقی محمد، وزیر ارشد دولت در وزارت دفاع سنگاپور، نیز بر آسیب‌پذیری ساختاری نظام دریایی جهانی و افزایش هزینه‌ها و مخاطرات کشتیرانی تأکید داشت.
هرمز و باب‌المندب؛ پیوند امنیت دریایی با بحران یمن
در نشست منامه، امنیت تنگه هرمز در کنار باب‌المندب، دریای سرخ و خلیج عدن مورد توجه قرار گرفت. این رویکرد، بیانگر نگاه شبکه‌ای به مسیرهای دریایی و ارتباط امنیت منطقه‌ای با تجارت جهانی بود.
عفراء الزوبا، وزیر امور خارجه یمن، با تمرکز بر فعالیت حوثی‌ها، تلاش کرد بحران یمن را در چارچوب تهدیدات فرامرزی علیه امنیت منطقه و تجارت بین‌المللی مطرح کند. وی با انتساب حمایت تسلیحاتی و عملیاتی از حوثی‌ها به ایران، حزب‌الله و گروه‌های مسلح عراقی، بر پیوند میان این بازیگران تأکید داشت. از نگاه وی، توقف انتقال تسلیحات و منابع مالی به گروه‌های مسلح، برای حفاظت از گذرگاه‌های دریایی ضروری است. ولید الخریجی، معاون وزیر امور خارجه عربستان، نیز تهدید کشتی‌های تجاری و حملات حوثی‌ها علیه عربستان را محکوم کرد و بر مسئولیت مشترک منطقه‌ای و بین‌المللی در حفاظت از مسیرهای دریایی تأکید داشت. عبداللطیف بن راشد الزیانی، وزیر امور خارجه بحرین، نیز حملات منتسب به حوثی‌ها علیه فرودگاه‌ها و تأسیسات انرژی عربستان را در چارچوب تهدیدات گسترده‌تر امنیت منطقه مطرح کرد. در مجموع، مباحث این بخش نشان می‌داد که امنیت دریایی منطقه، به‌ویژه در ارتباط با هرمز و باب‌المندب، بیش از گذشته به موضوعی مشترک برای کشورهای خلیج فارس و قدرت‌های فرامنطقه‌ای تبدیل شده است.
لبنان و عراق؛ آینده بازیگران و جایگاه دولت‌های مرکزی
آینده حزب‌الله لبنان و گروه‌های مقاومت عراق، از دیگر موضوعات مهم نشست منامه بود. در لبنان، یوسف رجّی، وزیر امور خارجه و مهاجران، ضمن اعلام همبستگی با کشورهای خلیج فارس، بر ضرورت انحصار حق حمل و استفاده از سلاح در اختیار نهادهای رسمی و قانونی دولت تأکید کرد. وی تصمیمات دولت لبنان در دوره ریاست‌جمهوری جوزف عون و نخست‌وزیری نواف سلام برای محدودسازی فعالیت‌های نظامی و امنیتی حزب‌الله را بخشی از روند احیای حاکمیت ملی معرفی کرد. رجّی در عین حال، خروج نیروهای اسرائیلی از مناطق اشغالی، توقف حملات اسرائیل و اجرای کامل قطعنامه ۱۷۰۱ شورای امنیت را از الزامات احیای حاکمیت لبنان دانست. این موضع نشان‌دهنده تلاش دولت لبنان برای پیوند دادن مسئله انحصار سلاح با مجموعه‌ای از مطالبات مرتبط با حاکمیت و امنیت ملی این کشور بود. دونالد بلوم، معاون وزیر امور خارجه آمریکا در امور خاور نزدیک، نیز بازسازی لبنان و سوریه را با تضعیف نفوذ ایران و گروه‌های مسلح غیردولتی مرتبط دانست. وی با اشاره به چارچوب سه‌جانبه آمریکا، اسرائیل و لبنان، بر احیای حاکمیت لبنان، برچیدن زیرساخت‌های حزب‌الله و بازسازی اقتصادی این کشور تأکید کرد.
در عراق، قاسم العبودی، مشاور امنیت ملی دولت، تلاش کرد موضع بغداد را مبتنی بر بی‌طرفی و احترام به امنیت کشورهای همسایه معرفی کند. وی با تأکید بر اینکه عراق در جنگ ایران و آمریکا مشارکت نداشته است، اعلام کرد بغداد اجازه نخواهد داد از خاک این کشور برای حمله به همسایگان استفاده شود. العبودی همچنین از پیامدهای اقتصادی جنگ، از جمله توقف صادرات نفت عراق برای حدود یک ماه و مشکلات دولت در پرداخت حقوق کارکنان، سخن گفت. وی در عین حال، بر تقویت ظرفیت‌های دفاعی عراق و همکاری‌های اطلاعاتی با ائتلاف بین‌المللی مقابله با داعش تأکید کرد. این مواضع، بیانگر تلاش بغداد برای جلوگیری از تبدیل‌شدن عراق به عرصه رویارویی مستقیم بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی بود.
همکاری‌های دفاعی اروپا و کشورهای خلیج فارس
یکی از مباحث مهم نشست منامه، تغییر دکترین‌های دفاعی در پرتو تحولات جنگ و افزایش ارتباط امنیتی اروپا و غرب آسیا بود.
نیلس اشمید، معاون وزیر و وزیر مشاور پارلمانی وزارت دفاع آلمان، دفاع، تاب‌آوری و بازدارندگی را سه ستون اصلی دکترین دفاعی قرن بیست‌ویکم معرفی کرد. وی با اشاره به نقش پهپادها، عملیات سایبری، هوش مصنوعی، سامانه‌های خودمختار و قابلیت‌های فضایی در تغییر ماهیت جنگ، بر ضرورت انطباق دکترین‌های دفاعی با فناوری‌های جدید تأکید داشت. اشمید همچنین خاورمیانه را «آزمایشگاهی برای جنگ‌های آینده» توصیف کرد. ژنرال آیشلهایم نیز با اشاره به همکاری نظامی ایران و روسیه و استفاده روسیه از پهپادهای ایرانی در جنگ اوکراین (ادعای او)، بر ارتباط میان امنیت اروپا و تحولات خاورمیانه تأکید کرد. وی همچنین گسترش همکاری‌های امنیتی اروپا و کشورهای منطقه را ضروری دانست. این مباحث در کنار سخنان مقام‌های بریتانیا و عربستان درباره تقویت دفاع هوایی، امنیت دریایی و تبادل اطلاعات، نشان‌دهنده افزایش توجه به همکاری‌های دفاعی و فناورانه در منطقه بود.
کریدورهای اقتصادی و مسیرهای جایگزین انرژی
پیامدهای جنگ و اختلال در مسیرهای دریایی، توسعه کریدورهای اقتصادی و تنوع‌بخشی به مسیرهای انتقال انرژی و تجارت را به یکی از موضوعات نشست منامه تبدیل کرد. عبدالله الدردری، معاون دبیرکل سازمان ملل و مدیر دفتر منطقه‌ای کشورهای عربی برنامه توسعه سازمان ملل متحد، با اشاره به سهم حدود ۲۰ درصدی تنگه هرمز در انتقال نفت جهان، بر ضرورت توسعه مسیرهای ارتباطی مکمل این آبراه تأکید کرد. وی تصریح کرد که این مسیرها در کوتاه‌مدت جایگزین هرمز نخواهند شد، اما می‌توانند در بحران‌های آینده به کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی منطقه کمک کنند. دونالد بلوم نیز کریدور اقتصادی هند–خاورمیانه–اروپا، موسوم به «آیمک»، را یکی از طرح‌های مرتبط با کاهش وابستگی اقتصاد جهانی به گلوگاه‌های راهبردی معرفی کرد. در همین چارچوب، یوسف الدونیناوی، رئیس کمیسیون مشورتی نخست‌وزیر عراق، پروژه «جاده توسعه» را طرحی برای اتصال بنادر جنوبی عراق به شبکه‌های حمل‌ونقل ترکیه و اروپا دانست. این طرح‌ها نشان می‌دهند که جنگ اخیر، اهمیت مسیرهای جایگزین و مکمل انتقال انرژی و تجارت را در مباحث اقتصادی و ژئوپلیتیکی منطقه افزایش داده است؛ هرچند تحقق آن‌ها به سرمایه‌گذاری گسترده، ثبات سیاسی و رفع موانع امنیتی و نهادی وابسته خواهد بود.
روابط ایران و کشورهای خلیج فارس؛ میان تنش و دیپلماسی
در بخش‌های مختلف نشست منامه، آینده روابط ایران و کشورهای خلیج فارس به‌عنوان یکی از موضوعات مهم امنیت منطقه‌ای مطرح شد. مواضع سخنرانان نشان می‌داد که کشورهای منطقه، با وجود نگرانی‌های مشترک درباره پیامدهای جنگ، درباره نحوه مواجهه با تهران دیدگاه‌های متفاوتی دارند. انور قرقاش، ضمن تأکید بر ضرورت جلوگیری از دور جدید جنگ، خواستار شکل‌گیری رابطه‌ای جدید با ایران شد. وی بازگشت تنگه هرمز به وضعیت پیشین و حفظ جریان آزاد انرژی و تجارت را برای کشورهای منطقه ضروری دانست، اما در عین حال، از آسیب‌دیدن اعتماد راهبردی میان تهران و کشورهای خلیج فارس سخن گفت. در همین رابطه، بدر عبدالعاطی، وزیر امور خارجه مصر، و موسی کولاکلیکایا، معاون وزیر امور خارجه ترکیه، بر ضرورت کاهش تنش و بازگشت به دیپلماسی تأکید داشتند. کولاکلیکایا با اشاره به جنگ ایران و آمریکا، بحران یمن و تنش‌های هرمز و باب‌المندب، این تحولات را از مهم‌ترین چالش‌های فوری منطقه معرفی کرد. وی همچنین یادداشت تفاهم اسلام‌آباد و سفر طرف‌های توافق‌نامه دفاع مشترک مکه به تهران را در چارچوب تلاش‌های دیپلماتیک برای مدیریت بحران مطرح کرد. این مواضع، تصویری از منطقه‌ای ارائه می‌کرد که در آن، تقویت آمادگی دفاعی و نگرانی از پیامدهای جنگ، هم‌زمان با تلاش برای حفظ کانال‌های ارتباطی و جلوگیری از گسترش منازعه دنبال می‌شود.
در مجموع،سی‌امین نشست گفت‌وگوی امنیتی منامه، تصویری از غرب آسیا در شرایط جنگ و تحولات گسترده امنیتی و ژئوپلیتیکی ارائه کرد. امنیت تنگه هرمز و باب‌المندب، آینده حزب‌الله و انصارالله، جایگاه گروه‌های مقاومت عراق، گسترش همکاری‌های دفاعی اروپا و کشورهای خلیج فارس و توسعه کریدورهای اقتصادی، از مهم‌ترین موضوعات مطرح‌شده در این نشست بودند.
مباحث منامه نشان داد که جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، علاوه بر پیامدهای نظامی، موضوعات مرتبط با امنیت دریایی، روابط منطقه‌ای، ساختارهای دفاعی و مسیرشهای اقتصادی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. در همین حال، مواضع سخنرانان از تفاوت دیدگاه‌ها درباره آینده منطقه حکایت داشت؛ برخی بر تقویت بازدارندگی و همکاری‌های دفاعی تأکید می‌کردند و برخی دیگر، کاهش تنش، دیپلماسی و ایجاد سازوکارهای امنیتی منطقه‌ای را ضروری می‌دانستند.
از این منظر، نشست منامه را می‌توان بازتاب مجموعه‌ای از بحث‌ها و تلاش‌ها برای تعریف آینده امنیت غرب آسیا در شرایط پس از جنگ دانست؛ آینده‌ای که شکل‌گیری آن به تحولات میدانی، روابط میان کشورهای منطقه، همکاری‌های بین‌المللی و روندهای اقتصادی و امنیتی پیش‌رو وابسته خواهد بود.