روابط ایران و ژاپن در گذر تاریخ

روابط ایران و ژاپن بر پایه پیوندهای دیرینه تاریخی، فرهنگی و سیاسی شکل گرفته و در طول زمان به بستری برای توسعه همکاری‌ها در حوزه‌های مختلف تبدیل شده است. ظرفیت‌های متقابل دو کشور در زمینه‌های سیاسی، تجاری و فرهنگی، ضرورتی انکارناپذیر یافته و احترام و علاقه‌مندی متقابل ملت‌ها، این روابط را تقویت کرده است. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که ارتباطات ایران و ژاپن ریشه در قرون اولیه میلادی دارد و جاده ابریشم نقشی مهم در پیوند این دو تمدن ایفا کرده است. پژوهش‌های مؤسسه تحقیقات ملی «نارا» در ژاپن و گزارش روزنامه ژاپن تایمز حاکی از آن است که ژاپن از طریق جاده ابریشم با فرهنگ‌های گوناگون، از جمله ایران، ارتباطی پایدار داشته و حتی یافته‌های باستان‌شناسی دهه ۱۹۶۰ نشان‌دهنده عمق بیشتر این روابط نسبت به برآوردهای پیشین است. این پیشینه تاریخی می‌تواند با اتکای به دیپلماسی فرهنگی فعال و مبتنی بر شناخت متقابل، زمینه توسعه همکاری‌ها را در عصر حاضر فراهم کند.

در فرهنگ ژاپنی، کار ارزشی مقدس تلقی می‌شود و احترام به تولید، تلاش مستمر برای ارتقای دانش و مهارت و روحیه کوشش مضاعف، از ویژگی‌های بارز نیروی کار این کشور است. در کنار فرهنگ تولید، الگوی مصرف مبتنی بر قناعت، اعتدال و تأکید بر مصرف کالاهای داخلی، از شاخصه‌های مهم جامعه ژاپنی به‌شمار می‌آید. این ویژگی‌ها در کنار انضباط اجتماعی، نقش مهمی در شکل‌گیری توان اقتصادی ژاپن داشته است. نخستین تماس‌های رسمی و غیررسمی میان ایران و ژاپن در واپسین سال‌های قرن نوزدهم میلادی و در دوره قاجاریه آغاز شد. میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان نخستین چهره سیاسی ایرانی بود که در سال ۱۹۰۳ میلادی از طریق روسیه و چین به ژاپن سفر کرد و به مدت بیست‌وهشت روز در این کشور اقامت داشت و به حضور امپراتور میجی پذیرفته شد.

نخستین نشانه‌های نهادی‌شدن روابط دو کشور در قرن جدید به سال ۱۳۰۵ و دوران رضاشاه بازمی‌گردد، زمانی که نمایندگی بازرگانی ژاپن در تهران افتتاح شد. این اقدام سرآغاز گسترش روابط سیاسی بود و در سال ۱۳۰۸ به امضای پیمان‌نامه سیاسی و در سال ۱۳۰۹ به انعقاد عهدنامه مودت میان دو کشور انجامید. با اشغال ایران در سال ۱۳۲۰ و فشار نیروهای متفقین، ایران در سال ۱۳۲۱ سفیر خود را از توکیو فراخواند و روابط دیپلماتیک قطع شد، اما پس از پایان جنگ جهانی دوم و حضور ایران در کنفرانس صلح سانفرانسیسکو، عهدنامه صلح با ژاپن امضا و سفارتخانه‌های دو کشور در ۱۰ آبان ۱۳۳۲ بازگشایی شد. اگرچه روابط در دوره رضاشاه دچار افول شد، اما پس از جنگ جهانی دوم و شکست ژاپن، مناسبات دو کشور به‌تدریج بهبود یافت.

در دوره پهلوی دوم، به‌دلیل نزدیکی ایران با آمریکا، روابط ایران و ژاپن ارتقا یافت و سرمایه‌گذاری‌های ژاپنی افزایش پیدا کرد. تحول کم‌نظیر صنعتی و رشد سریع اقتصادی ژاپن تحت تأثیر دو عامل اصلی قرار داشت: روحیه پرنشاط و پرتلاش مردم که به پویایی علم، صنعت و کشاورزی انجامید و پرهیز از اسراف، تجمل‌پرستی و مصرف‌زدگی از طریق اجرای سیاست‌های صرفه‌جویی و ترویج ساده‌زیستی. در سال‌های اخیر، ژاپن در برنامه‌های راهبردی، اقتصادی، امنیتی و سیاسی جهان غرب در شرق آسیا حضور فعال دارد و هم‌زمان روابط راهبردی خود را با کشورهای همفکر در مواجهه با چالش چین گسترش می‌دهد. جمهوری اسلامی ایران نیز در پی بهره‌گیری از ظرفیت‌های ژاپن در حوزه انرژی است و بر نقش بالقوه شرکت‌های ژاپنی در بخش نفت و اقتصاد ایران تأکید دارد. این پیوند بر پایه دوستی، درک متقابل، احترام و اعتماد شکل گرفته و می‌تواند زمینه‌ساز همکاری‌های آینده باشد./ منبع