تبیین دلایل و چرایی مواضع انفعالی روسیه نسبت به کریدور زنگزور

در روز هشتم ماه آگوست سال ۲۰۲۵ توافقی میان نخست‌وزیر ارمنستان و رئیس‌جمهور آذربایجان، با حضور رئیس‌جمهور آمریکا در واشنگتن صورت گرفت که از آن با عنوان «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» یاد می‌شود. این توافق به‌طور جدی معادلات ژئوپلیتیکی قفقازجنوبی را تحت تأثیر قرار داده و نگرانی ایران را در پی داشته است. در این میان، مواضع روسیه نسبت به کریدور زنگزور برخلاف حساسیت ایران، بیشتر به‌عنوان یک فرصت دیده می‌شود. روسیه به‌دلیل مزایای اقتصادی، این مسیر را بخشی از کریدور بین‌المللی شمال-جنوب دانسته و آن را برای مقابله با فشار تحریم‌ها و گسترش حضور تجاری سودمند می‌بیند. کارشناسان روس این ظرفیت را تا پردازش پنج تا هفت میلیون تن محموله در میان‌مدت برآورد کرده‌اند و گسترش خطوط ریلی مرتبط را ضروری می‌دانند.

روابط روسیه با ترکیه نقش مهمی در این رویکرد دارد. با تضعیف نفوذ روسیه در قفقاز جنوبی در نتیجه تمرکز بر جنگ اوکراین، مسکو تمایلی به تقابل با ترکیه در موضوع ارمنستان ندارد. ترکیه عضو ناتو و در عین حال دارای روابط اقتصادی و انرژی با روسیه است و کرملین مایل نیست این همکاری‌ها را به خطر اندازد.

ارمنستان نیز گرچه در سال‌های اخیر به‌سمت غرب گرایش یافته، اما به‌دلیل اتحاد نظامی رسمی و حضور نیروهای صلح‌بان روسیه، همچنان تحت نفوذ نسبی مسکو قرار دارد. روسیه بیشتر بر تضمین نقش نظارتی خود در کریدور زنگزور تأکید دارد و احتمال تغییر شرایط با تغییر دولت در ایروان را مدنظر دارد.

در مورد آذربایجان، روسیه این کشور را شریک اقتصادی و سیاسی قابل اعتماد می‌داند. روابط دو طرف بر پایه سرمایه‌گذاری متقابل چند میلیارد دلاری و رشد چشمگیر مبادلات تجاری استوار است. بیش از یک‌هزار شرکت روسی در آذربایجان فعال هستند و آموزش زبان روسی در مدارس این کشور گسترده است. روابط نزدیک شخصی میان رهبران دو کشور و نقش آذربایجان به‌عنوان پل ارتباطی به ترکیه، همکاری‌های دوجانبه را تقویت کرده است.

از نگاه مسکو، کُندی توسعه خط‌ آهن شمال-جنوب در بخش ایران و مشکلات ناشی از تحریم‌ها، ظرفیت کریدور زنگزور را افزایش می‌دهد. طرح پیشنهادی ایران برای کریدور جایگزین ارس با موانع زیرساختی و تنش‌های منطقه‌ای مواجه شده است. مدل همکاری «۳+۳» در قفقاز نیز محل اختلاف در تفسیر میان ایران و ترکیه است و رویکرد منعطف‌تر ترکیه با تمایل روسیه همخوانی بیشتری دارد.

در مجموع، برای روسیه کریدور زنگزور برخلاف ایران تهدید ژئوپلیتیکی محسوب نمی‌شود. این مسیر می‌تواند به‌عنوان بخشی از شبکه مواصلاتی به کریدور شمال-جنوب خدمت کند. روابط گسترده با ترکیه، آذربایجان و باقی‌ماندن اهرم‌هایی در ارمنستان، موجب شده که منافع روسیه کمتر تحت تهدید باشد. مسکو با رویکردی عمل‌گرایانه و متوازن تلاش کرده است خطرات این پروژه را کاهش داده و آن را در جهت منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی خود به‌کار گیرد./ منبع