تداوم راهبردی: چرا هند بر چابهار پای میفشارد
به گزارش اطلس دیپلماسی، یادداشتی با عنوان «تداوم راهبردی: چرا هند بر چابهار پای میفشارد» نوشته الکسی زاخاروف (Aleksei Zakharov) در بنیاد آبزرور(Observer Research Foundation) منتشر شده است. این یادداشت به بررسی پیامدهای لغو معافیت تحریمی آمریکا بر بندر چابهار و جایگاه این پروژه در سیاست منطقهای هند پرداخته و نشان میدهد که با وجود فشارها و موانع ناشی از تحریمها، دهلینو همچنان این بندر را برای پیوند با افغانستان و آسیای میانه حیاتی میداند. در ادامه، چکیده مطلب آمده است.
ایالات متحده در چارچوب سیاست فشار حداکثری دولت دونالد ترامپ برای منزویسازی ایران، معافیت تحریمی صادرشده در سال ۲۰۱۸ تحت قانون آزادی ایران و مقابله با اشاعه (IFCA)، را که برای بازسازی افغانستان و توسعه اقتصادی در نظر گرفته شده بود، از ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۵ لغو کرد. این تصمیم وزارت خارجه آمریکا موجی از واکنشها در رسانهها و محافل کارشناسی هند برانگیخت و بر اقدامات قبلی واشنگتن که منافع اقتصادی هند را متضرر کرده بود، افزود. با وجود ناخوشایند بودن لغو معافیت، این اقدام لزوماً ضربهای راهبردی به هند محسوب نمیشود و احتمالاً وضعیت بندر چابهار تغییر چشمگیری نخواهد کرد.
چابهار در ساحل شمالی دریای عمان و در بیرون از تنگه هرمز قرار دارد که موجب سهولت ناوبری کشتیها میشود. این بندر دارای دو پایانه است: شهید کلانتری با ظرفیت محدود و شهید بهشتی با عمق ۱۶.۵ متر، مناسب برای کشتیهای بزرگ و طراحیشده در چهار فاز توسعه. این بندر از ازدحام بندرعباس در امان است و به دلیل قرار داشتن در منطقه آزاد اقتصادی، از مزایای گمرکی و مالیاتی برخوردار است. با تکمیل فاز نخست، ظرفیت شهید بهشتی به حدود هشت میلیون تن رسید و قرار است در فاز دوم به هجده میلیون تن افزایش یابد از سال ۲۰۱۸ تاکنون بیش از ۴۵۰ کشتی، ۱۳۴ هزار کانتینر استاندارد و بیش از ۷-۸ میلیون تن کالای فلهای در بندر جابهجا شده است. عملیات کانتینری بهویژه در سال مالی ۲۰۲۳-۲۴ رشد چشمگیری داشت. هرچند حمل بار فلهای در سه سال گذشته در سطح ۲ تا ۲.۵ میلیون تن ثابت مانده است.
هند در سال ۲۰۱۵ تفاهمنامهای با ایران درباره چابهار امضا کرد و یک سال بعد توافق سهجانبه با ایران و افغانستان را دنبال نمود. در آن زمان تجارت هند و ایران در سایه برجام رونق داشت، اما با خروج آمریکا از برجام در ۲۰۱۸ و بازگشت تحریمها، واردات نفت ایران توسط هند به صفر رسید. در همان مقطع، آمریکا به دلیل اهمیت چابهار در بازسازی افغانستان، معافیتی محدود صادر کرد. این معافیت، که تنها در قالب نامهای دیپلماتیک بدون مجوز رسمی وزارت خزانهداری آمریکا بود، در عمل ناکافی و فاقد اعتبار برای بانکها و فروشندگان خارجی بود. همین ابهام موجب احتیاط بیش از حد شد و مانع تأمین تجهیزات ضروری بندر گردید. هند نتوانست جرثقیلهای کشتی تهیه کند و ناچار به استفاده از جرثقیلهای متحرک بندری شد که برای عملیات گسترده کانتینری مناسب نیستند. حتی تحویل همین تجهیزات نیز با تأخیر و دشواری صورت گرفت. در نتیجه، ارسال کالا از طریق چابهار محدود به اقلام مجاز مانند گندم، دارو و تجهیزات پزشکی شد و کشتیهای با پرچم هند از پهلوگیری در بنادر ایران اجتناب کردند.
لغو اخیر معافیت همزمان با افزایش فعالیت بندر رخ داد. در ماه می ۲۰۲۴، شرکت بنادر هند قراردادی ۱۰ ساله با سازمان بنادر ایران امضا کرد و متعهد شد ۱۲۰ میلیون دلار برای تجهیزات و ۲۵۰ میلیون دلار خط اعتباری برای توسعه بندر اختصاص دهد. هرچند لغو معافیت چشمانداز را تیره میسازد، بعید است موجب توقف پروژه شود. چابهار نهتنها مسیر حیاتی افغانستان، بلکه دروازهای برای ارتباط هند با آسیای میانه است. کشورهای منطقه مانند ازبکستان و ترکمنستان آن را گذرگاه مهمی به اقیانوس هند میدانند. هند همچنین نگران واگذاری میدان به بازیگرانی چون چین است و با وجود تهدید تحریمها، مایل به حفظ نقش خود در بندر خواهد بود. با اجرای تحریمها، عملیات چابهار ممکن است به حاشیه پنهانتر کشیده شود و حتی آمار رسمی کمتر منتشر گردد.
از منظر منطقهای، روسیه از اتصال چابهار به کریدور حملونقل بینالمللی شمال-جنوب (INSTC) حمایت کرده است، اما تمرکز سرمایهگذاریهای مسکو بر خطوط ریلی دیگر در ایران بوده و چابهار هنوز در چارچوب رسمی این کریدور ادغام نشده است. با این حال، تکمیل قریبالوقوع اتصال ریلی چابهار فرصتی برای پیوند آن با شاخه شرقی این مسیر فراهم میکند و جریان محمولهها را روانتر میسازد. هند مصمم است با تأمین تجهیزات بندری ظرفیت ترانزیتی را افزایش دهد و از این مسیر به اهداف اقتصادی و راهبردی خود در اوراسیا دست یابد. در نهایت، انتخاب دهلینو میان ایران تحریمشده یا پاکستان غیرتحریمشده روشن است؛ هند ترجیح میدهد گزینه نخست را برگزیند./ منبع
